Laçın şəhərinin işğaldan azad edilməsindən artıq dörd il ötür. 2022-ci il avqustun 26-da Prezident İlham Əliyev Laçın şəhərinin Azərbaycan Ordusunun nəzarətinə götürülməsi ilə bağlı xalqımıza tarixi müjdə verdi. Həmin gün Zabux və Sus kəndlərinin də nəzarətə götürülməsi Laçının təhlükəsizliyinin təmin edilməsi baxımından mühüm hadisəyə çevrildi. Bu əlamətdar tarix artıq dördüncü ildir ki, ölkəmizdə Laçın Şəhəri Günü kimi qeyd olunur. Laçının azadlığı Azərbaycan xalqının uzun illər davam edən həsrətinin sona çatmasının parlaq ifadəsidir.
Laçın rayonunun 1992-ci ilin mayında işğal olunması ölkəmizin müstəqillik tarixinin ən ağır səhifələrindən biridir. Həmin dövrdə Azərbaycanda hakimiyyət uğrunda mübarizənin kəskinləşməsi dövlətin müdafiə imkanlarına da mənfi təsir göstərirdi. Cəbhə bölgələrində xidmət edən hərbçilərin və hərbi texnikanın müəyyən hissəsinin paytaxta gətirilməsi vəziyyəti daha da mürəkkəbləşdirirdi. Ölkənin siyasi həyatında yaranmış gərginlikdən istifadə edən Ermənistan silahlı qüvvələri Laçına hücum edərək rayonu işğal etdilər. Beləliklə, strateji əhəmiyyətə malik Laçın uzun illər Azərbaycanın nəzarətindən kənarda qaldı.
İşğalın ilk nəticəsi rayonun dinc əhalisinin öz doğma yurdlarından zorla çıxarılması oldu. Laçın sakinləri Azərbaycanın müxtəlif bölgələrində məcburi köçkün kimi məskunlaşaraq uzun illər ağır sosial və mənəvi çətinliklərlə üzləşdilər. 300-dən artıq hərbi və mülki şəxsin həlak olması və itkin düşməsi faciənin miqyasını daha da artırdı. Ailələr doğmalarını itirməklə yanaşı, ata-baba torpaqlarından da məhrum oldular. Buna baxmayaraq, laçınlıların qəlbində doğma yurda qayıdış inamı bütün işğal illərində qorunub saxlanıldı.
İşğal Laçının sosial infrastrukturuna da böyük dağıntılar gətirdi. Rayon ərazisində 217 mədəniyyət, 101 təhsil və 142 səhiyyə müəssisəsi ilə yanaşı, yüzlərlə digər obyekt talan və məhv edildi. Ticarət və rabitə obyektlərinin, idarə və müəssisələrin dağıdılması rayonun iqtisadi və ictimai həyatını iflic vəziyyətinə saldı. Musiqi məktəbləri, internat məktəbi, orta texniki peşə məktəbi və müxtəlif istehsal müəssisələri də işğalın dağıdıcı təsirindən kənarda qalmadı. Bu mənzərə Ermənistanın işğal siyasətinin yalnız ərazi zəbtindən ibarət olmadığını, Azərbaycanın yaşayış məkanının bütövlükdə məhv edilməsinə yönəldiyini göstərirdi.
Laçının tarixi-mədəni irsi də işğal illərində ciddi vandalizmə məruz qaldı. Rayon ərazisində yerləşən 54 dünya və 200-dən çox yerli əhəmiyyətli tarixi abidənin zədələnməsi və dağıdılması xalqımızın mədəni irsinə vurulan ağır zərərdir. İşğalçı tərəfin coğrafi adları dəyişdirməsi də rayonun tarixi yaddaşına müdaxilə cəhdlərindən biri olub. Təbii sərvətlərin qanunsuz istismarı və iqtisadi qazanc mənbəyinə çevrilməsi isə Laçının zəngin resurslarına qarşı həyata keçirilən talan siyasətini ortaya qoyub. Bütün bu faktlar işğalın yaratdığı fəsadların yalnız hərbi və siyasi deyil, həm də humanitar, mədəni və iqtisadi xarakter daşıdığını göstərir.
İşğal dövründə Laçının demoqrafik görünüşünün dəyişdirilməsinə yönəlmiş məqsədyönlü addımlar da atılıb. Əsasən Suriyadan olan erməni əsilli şəxslərin rayon ərazisində yerləşdirilməsi bu siyasətin elementlərindən biri kimi qiymətləndirilir. Belə məskunlaşdırma cəhdləri beynəlxalq hüququn prinsiplərinə zidd olmaqla yanaşı, regionun tarixi reallıqlarını dəyişdirməyə hesablanmışdı. Azərbaycan tərəfi bu kimi qanunsuz əməllərin beynəlxalq ictimaiyyət tərəfindən obyektiv qiymətləndirilməsinin vacibliyini daim vurğulayıb. Laçının azad olunması ilə bu qanunsuz siyasətin qarşısı alındı və rayonun tarixi kimliyi yenidən bərpa olunmağa başladı.
44 günlük Vətən müharibəsi Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpasında həlledici mərhələ oldu. Azərbaycan Ordusunun yüksək döyüş qabiliyyəti və qəhrəmanlığı nəticəsində işğal altında olan ərazilərimizin böyük hissəsi azad edildi. 2020-ci il noyabrın 9-da Laçının Güləbird, Səfiyan və Türklər kəndlərinin azad olunması rayon istiqamətində mühüm hərbi uğur idi. Həmin ilin dekabrın 1-də üçtərəfli Bəyanata əsasən Laçın rayonu Ermənistan ordusundan boşaldılaraq Azərbaycana qaytarıldı. Bununla uzun illər davam edən işğalın aradan qaldırılması istiqamətində mühüm tarixi nəticə əldə edildi.
Laçın şəhərinin nəzarətə götürülməsi isə 2022-ci ildə Zəfərin daha bir mühüm mərhələsini formalaşdırdı. Avqustun 26-da Prezident İlham Əliyev şəhərin Azərbaycan Ordusunun nəzarətinə keçdiyini elan edərək xalqımıza böyük sevinc yaşatdı. Həmin vaxt Zabux və Sus kəndlərinin də nəzarətə götürülməsi rayonun strateji mövqeyinin möhkəmləndirilməsi baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyırdı. Şəhərin nəzarətə götürülməsi laçınlıların doğma yurdlarına qayıdış prosesinin qarşısında yeni imkanlar açdı. 26 avqustun Laçın Şəhəri Günü kimi təsis edilməsi də bu tarixi hadisəyə verilən yüksək qiymətin göstəricisidir.
Laçının azad edilməsindən sonra qarşıda duran əsas vəzifələrdən biri şəhərin və rayonun sürətlə bərpa olunması idi. Prezident İlham Əliyev işğaldan azad edilmiş ərazilərin dirçəldilməsini dövlət siyasətinin prioritet istiqamətlərindən biri kimi müəyyənləşdirib. Laçında həyata keçirilən layihələr şəhərin müasir standartlara uyğun yenidən qurulmasına xidmət edir. Yeni yaşayış binalarının, sosial obyektlərin və infrastrukturun yaradılması şəhərin simasını tədricən dəyişir. Bu gün Laçının küçələrində aparılan quruculuq işləri Zəfərin yalnız hərbi nəticə olmadığını, həm də genişmiqyaslı inkişafın başlanğıcı olduğunu göstərir.
Rayonun gələcək inkişafında onun iqtisadi potensialının bərpası da xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Laçında tarixən heyvandarlıq, meyvəçilik, tütünçülük, üzümçülük, taxılçılıq və arıçılıq kimi sahələr inkişaf edib. Dağlıq ərazi və zəngin təbii ehtiyatlar kənd təsərrüfatı ilə yanaşı, turizmin inkişafı üçün də geniş imkanlar yaradır. İşğal illərində dağıdılmış iqtisadi fəaliyyət sahələrinin yenidən qurulması həm yerli əhalinin məşğulluğuna, həm də Azərbaycanın ümumi iqtisadi inkişafına töhfə verə bilər. Laçının potensialından səmərəli istifadə rayonun gələcəkdə regionun mühüm iqtisadi və turizm mərkəzlərindən birinə çevrilməsinə şərait yaradacaq.
Böyük Qayıdış prosesinin Laçında uğurla həyata keçirilməsi şəhərin sosial həyatının yenidən canlanmasına səbəb olur. Artıq yüzlərlə ailənin doğma yurda köçürülməsi illərlə davam edən həsrətin real şəkildə sona çatdığını göstərir. Yeni iş yerlərinin açılması və müasir sosial imkanların yaradılması qayıdan sakinlərin rahat yaşayışına xidmət edir. İnsanların öz evlərinə, torpaqlarına və gündəlik həyatlarına geri dönməsi Zəfərin ən böyük mənəvi nəticələrindən biridir. Laçında məskunlaşmanın davam etdirilməsi şəhərin əvvəlki canlılığının tam bərpa olunmasına mühüm töhfə verəcək.
Bu gün Laçın Azərbaycan dövlətinin qüdrətini, xalqımızın iradəsini və Zəfərimizin nəticələrini əks etdirən şəhərlərdən biridir. Vaxtilə işğal və dağıntı ilə üzləşən bu məkan indi quruculuq, abadlıq və qayıdış prosesinin ünvanına çevrilib. Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə həyata keçirilən məqsədyönlü siyasət Laçının gələcək inkişafı üçün möhkəm əsaslar formalaşdırır. 26 avqust tarixi isə hər il xalqımıza həm Laçının azadlığını, həm də doğma torpaqlarımıza qayıdışın sevincini xatırladacaq. Laçının yenidən dirçəlməsi Azərbaycanın öz torpaqlarını bərpa etmək və onları firavan gələcəyə qovuşdurmaq əzminin parlaq nümunəsidir.
337 nömrəli tam orta ümumtəhsil məktəbinin Azərbaycan dili və Ədəbiyyatı müəllimi Zeynalova Atlas Fazil qızı