Laçın Azərbaycanın qədim və gözəl bölgələrindən biri olmaqla, zəngin tarixi, mədəni irsi və bənzərsiz təbiəti ilə seçilir. Bu diyar Azərbaycan xalqının tarixində mühüm yer tutur. Laçın rayonu 18 may 1992-ci ildə Ermənistan silahlı qüvvələri tərəfindən işğal edilmişdi. İşğal nəticəsində Laçın şəhəri və rayonun kəndləri ağır dağıntılara məruz qaldı. Minlərlə insan doğma yurdunu tərk etməyə məcbur oldu. Laçınlıların uzun illər davam edən məcburi köçkün həyatı xalqımızın ən ağrılı səhifələrindən birinə çevrildi. Doğma torpaqlarından uzaqda yaşayan laçınlılar illərlə öz yurdlarına qayıtmaq arzusu ilə yaşadılar.
Onlar Laçını heç vaxt unutmadılar. Laçının adı hər bir azərbaycanlının yaddaşında Vətən həsrətinin simvollarından birinə çevrildi. Azərbaycan dövləti isə torpaqlarımızın işğaldan azad olunması məsələsini daim gündəmdə saxladı.
Qarabağ münaqişəsinin sülh yolu ilə həlli üçün uzun illər ərzində danışıqlar aparıldı. Lakin aparılan danışıqlar nəticəsində işğala son qoyulmadı. BMT Təhlükəsizlik Şurasının Azərbaycanın işğal olunmuş ərazilərinin azad edilməsini tələb edən qətnamələri də uzun müddət icra olunmadı. Azərbaycan xalqı öz ərazi bütövlüyünün bərpa olunacağına inanırdı. Ölkəmiz bu məqsədlə siyasi, diplomatik və hərbi potensialını gücləndirirdi. 2020-ci ilin sentyabrında başlayan Vətən müharibəsi Azərbaycan tarixinin ən mühüm hadisələrindən birinə çevrildi. 44 gün davam edən müharibə Azərbaycan Ordusunun böyük
Zəfəri ilə nəticələndi. Azərbaycan Ordusu bir sıra şəhər, rayon və kəndləri işğaldan azad etdi. Şuşanın azad edilməsi müharibənin taleyində həlledici mərhələlərdən biri oldu. Şuşanın azad edilməsindən sonra Ermənistan rəhbərliyi müharibəni davam etdirməyin mümkün olmadığını qəbul etdi.
2020-ci il noyabrın 10-da Azərbaycan, Ermənistan və Rusiya arasında üçtərəfli bəyanat imzalandı. Bu bəyanat müharibənin dayandırılması və bir sıra ərazilərin Azərbaycana qaytarılması ilə bağlı mühüm müddəaları əhatə edirdi. Həmin razılaşmaya əsasən Ağdam rayonu Azərbaycana qaytarıldı. Kəlbəcər rayonunun Azərbaycana qaytarılması da razılaşmanın mühüm nəticələrindən biri oldu. Növbə Laçın rayonuna çatdı. Üçtərəfli bəyanata əsasən Laçın rayonu 2020-ci il dekabrın 1-də Azərbaycana qaytarıldı. Bu hadisə Azərbaycan tarixində mühüm dönüş nöqtəsi idi. Laçının qaytarılması 28 ildən artıq davam edən işğalın sona çatması demək idi. Laçınlıların doğma rayonlarına qayıtmaq ümidi yenidən gerçəyə çevrildi. Azərbaycan xalqı
bu xəbəri böyük sevinc və qürur hissi ilə qarşıladı. Laçın rayonunun Azərbaycana qaytarılması ilə rayonun böyük hissəsi Azərbaycan nəzarətinə keçdi. Lakin Laçın şəhəri, Zabux və Sus kəndləri həmin vaxt hələ Azərbaycan nəzarətində deyildi. Bunun əsas səbəbi həmin ərazidən keçən yolun xüsusi statusu ilə bağlı razılaşmalar idi. Üçtərəfli bəyanatda Laçın dəhlizinin yeni marşrutla əvəz olunması nəzərdə tutulurdu. Azərbaycan qısa müddətdə yeni avtomobil yolunun inşasına başladı. Yeni yolun çəkilməsi Laçın şəhərinin və ətraf yaşayış məntəqələrinin Azərbaycana qaytarılması üçün 1 mühüm imkan yaratdı. Azərbaycan tərəfi yeni yolun tikintisini nəzərdə tutulan müddətdən daha tez başa çatdırdı. Bununla Laçın şəhərinin Azərbaycan nəzarətinə қайtarılması üçün şərait yarandı. 2022-ci ilin avqustunda Laçınla bağlı mühüm hadisələr baş verdi. Avqustun 26-sı Azərbaycan tarixində Laçınla bağlı xüsusi əhəmiyyət daşıyan günə çevrildi. 2022-ci il avqustun 26-da Azərbaycan Ordusu Laçın şəhərinə daxil oldu. Eyni tarixdə Zabux və Sus
kəndləri də Azərbaycanın nəzarətinə keçdi. Beləliklə, Laçın şəhəri və bu iki kənd də Azərbaycanın tam nəzarətinə qayıtdı. Laçının üçrəngli Azərbaycan bayrağına qovuşması böyük tarixi hadisə idi. Laçınlıların uzun illər davam edən yurd həsrəti daha bir mühüm mərhələdə sona çatdı. 26 avqust tarixinin Laçın Şəhəri Günü kimi qeyd olunması da bu tarixi hadisənin əhəmiyyətini göstərir. Bu tarix Laçın şəhərinin azad edilməsi ilə
bağlı yaddaşlarda xüsusi yer tutur. Laçının azadlığı şəhidlərin fədakarlığı və Azərbaycan Ordusunun qəhrəmanlığı ilə bağlıdır. Vətən müharibəsində Azərbaycan əsgər və zabitləri böyük şücaət göstərdilər. Onlar göstərdiyi qəhrəmanlıq Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpasında mühüm rol oynadı.
Laçının azadlığı yalnız hərbi qələbə kimi qiymətləndirilə bilməz. Bu hadisə həm də uzun illər davam edən tarixi ədalətsizliyin aradan qaldırılması kimi qəbul edilir. Laçın Azərbaycan dövlətçiliyi və milli yaddaşı baxımından böyük əhəmiyyət daşıyan ərazilərdən biridir. Rayonun təbiəti Azərbaycanın ən gözəl təbiət guşələrindən biri hesab olunur. Dağlar, meşələr, çaylar və bulaqlar Laçının təbii simasını formalaşdırır. Həkəri
çayı rayonun əsas təbii sərvətlərindən biridir. Laçının dağlıq relyefi onun strateji əhəmiyyətini də artırır. Rayon tarixən Azərbaycan torpaqlarını birləşdirən mühüm coğrafi məkanlardan biri olmuşdur. Buna görə Laçının işğaldan azad edilməsi ölkənin təhlükəsizliyi baxımından da mühüm əhəmiyyət daşıyırdı. Laçının azadlığı ilə Azərbaycanın qərb istiqamətində strateji mövqeləri daha da möhkəmləndi.
İşğal illərində Laçının yaşayış məntəqələri və infrastrukturu ciddi dağıntılara məruz qalmışdı. Müxtəlif yaşayış binaları, ictimai obyektlər və tarixi-mədəni irs nümunələri zərər görmüşdü. İşğaldan azad edildikdən sonra qarşıda böyük bərpa və quruculuq vəzifələri dayandı. Azərbaycan dövləti Laçının yenidən qurulmasına xüsusi diqqət ayırmağa başladı. Məqsəd yalnız dağıdılmış binaları bərpa etmək deyil, müasir və rahat yaşayış
mühiti yaratmaq idi. Laçın şəhərinin baş planı hazırlanaraq genişmiqyaslı quruculuq işlərinə başlanıldı. Yeni yaşayış binaları, məktəblər, tibb müəssisələri və digər sosial obyektlər inşa edilməyə başladı. Yol və nəqliyyat infrastrukturu yenidən quruldu. Elektrik və su təminatının yaxşılaşdırılması istiqamətində mühüm layihələr həyata keçirildi. Laçının yenidən qurulması bölgənin sosial-iqtisadi inkişafı üçün də böyük əhəmiyyət daşıyır. Laçın şəhərində müasir yaşayış məhəllələrinin yaradılması keçmiş məcburi köçkünlərin qayıdışına imkan verdi. Laçınlıların doğma şəhərlərinə qayıtması tarixi baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyan hadisədir. 2023-cü il mayın 27-dən etibarən keçmiş məcburi köçkünlərin Laçın şəhərinə qayıdışı başladı. Bu qayıdış illərlə davam edən həsrətin real olaraq sona çatmasının göstəricilərindən biri oldu. Doğma torpağa qayıdan ailələr öz ata-baba
yurdlarında yeni həyata başladılar. Laçında məktəblərin və digər sosial obyektlərin istifadəyə verilməsi qayıdan əhalinin rahatlığını təmin etmək məqsədi daşıyır. Tibb xidmətlərinin təşkili də bərpa prosesinin mühüm istiqamətlərindən biridir. Yeni iş yerlərinin yaradılması Laçının iqtisadi həyatının canlandırılmasına xidmət edir. Aqrar və sənaye layihələri rayonun iqtisadi potensialından istifadə üçün yeni imkanlar yaradır. Laçın AqroSənaye Parkının fəaliyyətə başlaması da bu istiqamətdə atılan addımlardandır. Zabux və Sus kəndlərinin yenidən qurulması da Laçının dirçəliş prosesinin mühüm hissəsidir. Bu kəndlərdə keçmiş sakinlərin qayıdışı üçün yeni yaşayış məhəllələri yaradılır. Beləliklə, işğaldan azad edilmiş ərazilərdə həyat tədricən bərpa olunur. Laçında aparılan quruculuq işləri Azərbaycanın öz ərazilərini inkişaf etdirmək 2 imkanlarını da nümayiş etdirir. Yeni yollar bölgənin digər ərazilərlə əlaqəsini daha da yaxşılaşdırır. Müasir infrastruktur Laçının gələcəkdə turizm və iqtisadi mərkəzlərdən birinə çevrilməsi üçün imkan yaradır. Laçının
zəngin təbiəti ekoturizmin inkişafı üçün böyük potensiala malikdir. Tarixi və mədəni irs nümunələri isə bölgənin turizm əhəmiyyətini daha da artırır. Laçının dirçəlişi həm də milli-mədəni irsin qorunması baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Bu torpaqlarda yeni nəslin doğma yurdla bağlı yaddaşının formalaşması xüsusilə vacibdir.
Laçının tarixi bizə Vətənə bağlılığın nə qədər güclü olduğunu göstərir. İşğal illərində laçınlılar doğma yurdlarının xatirəsini yaşatdılar. Onlar öz mədəniyyətlərini, adət-ənənələrini və tarixi yaddaşlarını qoruyub saxladılar. Azadlıqdan sonra həmin yaddaş doğma torpaqda yenidən canlanmağa başladı. Laçının bərpası yalnız fiziki quruculuq deyil, həm də mənəvi qayıdış prosesidir. Bu proses keçmiş məcburi köçkünlərin öz doğma
yurdlarında yeni həyat qurması ilə daha da mənalandırılır. Laçının azad edilməsi Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpasında mühüm səhifədir. 1 dekabr 2020-ci il Laçın rayonunun Azərbaycana qaytarıldığı tarix, 26 avqust 2022-ci il isə Laçın şəhərinin, Zabux və Sus kəndlərinin Azərbaycanın nəzarətinə keçdiyi tarix kimi yadda qalmışdır. Bu tarixlər Azərbaycan xalqının yaddaşında Zəfər, qayıdış və dirçəliş rəmzi kimi yaşayır.
Laçının azadlığı və yenidən qurulması tarixi ədalətin bərpasının, Vətənə qayıdışın və gələcəyə inamın parlaq nümunəsidir.
Hazırladı: 255 nömrəli tam orta ümumi təhsil məktəbinin tarix müəllimi
Dilşad Quliyeva