Bir şəhərin azad edilməsi tarixdir. Bir şəhərin yenidən qurulması isə gələcəkdir. Xankəndi, Xocalı, Xocavənd və Ağdərə bu gün məhz həmin iki tarixi mərhələnin qovuşduğu məkanlardır. 20 Sentyabr – bu dörd şəhərin günü yalnız 2023-cü ilin sentyabrında əldə edilmiş hərbi-siyasi nəticənin xatırlanması deyil. Bu tarix həm də azad edilmiş torpaqlarda yeni həyatın qurulmasının simvoludur.

Bu sözləri aia.az-a açıqlamasında Eltun Süleymanov deyib.

Müsahibimiz onu da deyib ki, cənab Prezident İlham Əliyevin 18 sentyabr 2024-cü il tarixli Sərəncamı ilə 20 Sentyabr Xankəndi, Xocalı, Xocavənd və Ağdərə şəhərləri günü elan edildi. Eyni tarix Dövlət Suverenliyi Günü kimi də təsis edildi. Bununla 20 Sentyabr Azərbaycanın müasir tarixində həm siyasi, həm də mənəvi baxımdan xüsusi yer tutdu. Ancaq Qarabağın yeni tarixini yalnız 20 sentyabr 2023-cü ildən başlamaq da doğru olmazdı. Bu tarixə gedən yol 44 günlük Vətən müharibəsindən, Şuşa Zəfərindən, illərlə aparılan siyasi-diplomatik mübarizədən və nəhayət, 2023-cü ilin sentyabrında Azərbaycanın dövlət suverenliyinin tam bərpasından keçdi. Sonrakı mərhələ isə daha çətin, daha məsuliyyətli və daha uzunmüddətli bir vəzifə idi: qələbəni quruculuqla möhkəmləndirmək. Azərbaycan məhz bunu edir. Bu prosesdə cənab Prezident İlham Əliyevin Qarabağa ardıcıl səfərləri xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Dövlət başçısının səfərlərinin ardıcıllığına diqqət yetirdikdə, əslində, Böyük Qayıdışın mərhələlərini görmək mümkündür. Əvvəlcə Bayraq ucaldıldı. Sonra yollar çəkildi. Ardınca məktəblər, xəstəxanalar, enerji obyektləri, yaşayış kompleksləri, universitetlər, hotellər, istehsal müəssisələri yaradıldı. İndi isə artıq həmin şəhərlərdə insanlar yaşayır, işləyir, təhsil alır, uşaqlar məktəbə gedir və şəhər həyatı bərpa olunur. Xankəndi bu prosesin ən parlaq nümunələrindən biridir.

2023-cü il oktyabrın 15-də cənab Prezident İlham Əliyev Xankəndidə Dövlət Bayrağını ucaltdı. Bu hadisədən sonra şəhər sürətlə Azərbaycanın sosial, mədəni və iqtisadi həyatına inteqrasiya olunmağa başladı. Qarabağ Universitetinin yaradılması bu baxımdan xüsusilə mühüm hadisədir. Çünki universitet yalnız təhsil müəssisəsi deyil, Xankəndinin intellektual gələcəyinin təməlidir. 2024-cü il sentyabrın 20-də Qarabağ Universitetinin açılışında cənab Prezident İlham Əliyevin Xankəndidə çıxışı da təsadüfi deyildi. Dövlət Suverenliyi Gününün məhz universitet auditoriyasında qeyd olunması rəmzi məna daşıyırdı: azad edilmiş şəhərin gələcəyi savadlı, peşəkar və vətənpərvər gənclərin əllərində qurulacaq. Xankəndidə sonrakı illərdə mədəniyyət, biznes, turizm və nəqliyyat infrastrukturu da genişləndi. Zəfər parkı, Konqres Mərkəzi, hotellər, biznes mərkəzi, istehsal müəssisələri, dəmir yolu və avtovağzal kompleksi ilə bağlı layihələr şəhərin yeni simasını formalaşdırır. 2026-cı il mayın 28-də cənab Prezidentin Xankəndiyə növbəti səfəri zamanı əsaslı şəkildə yenidən qurulmuş Mədəniyyət Mərkəzinin və istehsal müəssisəsinin açılması şəhərin artıq yalnız inzibati deyil, həm də mədəni və iqtisadi mərkəz kimi inkişaf etdiyini göstərdi.

Xocalıda isə qayıdışın özünəməxsus mənəvi yükü var. Dünyanın yaddaşında Xocalı adı faciə ilə həkk olunub. Azərbaycan üçün isə Xocalının bu günkü mənası artıq yalnız faciənin xatırlanması deyil, həmin faciənin yaşandığı şəhərin yenidən dirçəldilməsidir. Xocalı Soyqırımı Memorialının yaradılması tarixi yaddaşın qorunmasına xidmət edir. Şəhərdə yaşayış binalarının bərpası, kəndlərin yenidən qurulması, iqtisadi obyektlərin yaradılması və insanların doğma yurdlarına qayıtması isə tarixin başqa bir səhifəsini yazır. Cənab Prezident İlham Əliyevin 2026-cı il 26 fevral tarixində Xocalı Soyqırımı Memorialının açılışında iştirakı da bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Tarixi yaddaş və Böyük Qayıdış burada bir-birini tamamlayır.

Xocavənddə də proses eyni məntiq üzrə davam edir. Hadrutda, Tuğda, Xocavənd şəhərində və kəndlərdə aparılan quruculuq işləri bu ərazilərin tədricən əvvəlki həyat ritminə qaytarıldığını göstərir. Cənab Prezidentin 2026-cı il fevral və mart aylarında Xocavəndə, iyul ayında isə Quzeyxırman kəndinə səfərləri prosesin davamlı xarakter daşıdığını nümayiş etdirir. Rəsmi məlumatlara görə, 2026-cı il 18 martında cənab Prezidentin Xocavəndə səfəri, 14 iyulda isə Xocavənd rayonunun Quzeyxırman kəndinə səfəri baş tutub. Ağdərədə isə quruculuq prosesinə enerji, sənaye və kənd təsərrüfatı potensialının hərəkətə gətirilməsi xüsusi çalar verir. Suqovuşanda yaşayış kompleksinin, məscidin istifadəyə verilməsi, yolların çəkilməsi, kəndlərin bərpası, enerji layihələrinin həyata keçirilməsi Ağdərənin yalnız məskunlaşdırılmadığını, iqtisadi cəhətdən də canlandırıldığını göstərir. 2026-cı il yanvarın 13-də cənab Prezident İlham Əliyevin Ağdərəyə səfəri zamanı “Qozlukörpü” Su Elektrik Stansiyasının açılması, müxtəlif kəndlərdə görülən işlərlə tanışlıq, “Dəmirli” Filiz Emalı Kompleksinin fəaliyyəti ilə tanışlıq və Ağdərə şəhərinin Baş planına baxış keçirilməsi bu strategiyanın miqyasını aydın göstərdi. Bütün bunların arxasında isə bir əsas anlayış dayanır: Böyük Qayıdış. Böyük Qayıdış sadəcə insanların öz doğma evlərinə dönməsi deyil. Bu, bütöv bir regionun iqtisadi, sosial, mədəni və demoqrafik həyatının yenidən qurulmasıdır. 2026-cı il 28 mayda Xankəndi və Xocalıya, 14 iyulda isə Xocavənd və Xankəndiyə səfərlər bunun son nümunələrindəndir. Bu səfərlərdən belə bir mənzərə yaranır: Qarabağ artıq yalnız bərpa edilən ərazi deyil, Azərbaycanın gündəlik həyatının ayrılmaz hissəsidir. Burada universitet var. Məktəb var. Teatr var. Hotel var. İstehsal müəssisəsi var. Yol var. Enerji infrastrukturu var. Yeni yaşayış məhəllələri var. Ən əsası isə insan var. İnsan qayıdırsa, həyat qayıdır. Həyat qayıdırsa, şəhər yenidən şəhərə çevrilir. Bu baxımdan 20 Sentyabrı yalnız keçmiş Zəfərin ildönümü kimi qəbul etmək doğru deyil. Bu tarix həm də gələcək quruculuğun başlanğıc nöqtələrindən biridir. Xankəndi, Xocalı, Xocavənd və Ağdərə bu gün Azərbaycanın yeni inkişaf xəritəsində öz yerlərini tutur. Onların hər birinin öz tarixi, öz ağrısı, öz yaddaşı olduğu kimi, artıq öz gələcəyi də var. Həmin gələcək boş vədlərlə deyil, məktəblərlə, yollarla, evlərlə, universitetlərlə, istehsal müəssisələri ilə, mədəniyyət ocaqları ilə, enerji layihələri ilə və ən əsası, geri qayıdan insanlarla qurulur. Otuz ildən artıq gözlənilən qayıdış artıq xəyaldan gerçəkliyə çevrilib. Bu gün Azərbaycan Qarabağda yalnız dağıdılmışı bərpa etmir. Azərbaycan burada yeni həyat qurur. 20 Sentyabrın ən böyük mesajı da elə budur: Zəfər yalnız qazanılmır, Zəfər qorunur, yaşadılır və gələcəyə çevrilir. Xankəndidə, Xocalıda, Xocavənddə və Ağdərədə bu gün yazılan tarix məhz belə bir tarixdir. Bayraq qaldırıldı. İnsan qayıtdı. Şəhər dirçəldi. Gələcək quruldu-deyə E. Süleymanov fikirlərini tamamlayıb.