Heydər Əlirza oğlu Əliyev 10 may 1923-cü ildə Naxçıvan şəhərində anadan olmuşdur. O, müxtəlif dövlət vəzifələrində çalışmış, 1957-ci ildə Azərbaycan Dövlət Universitetinin tarix fakültəsini bitirmişdir. 1967-ci ildə Azərbaycan SSR Dövlət Təhlükəsizlik Komitəsinin sədri təyin edilmiş və general-mayor rütbəsi almışdır. 12 iyul 1969-cu ildə Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin birinci katibi seçilərək respublikaya rəhbərlik etməyə başlamışdır.

Heydər Əliyevin siyasi fəaliyyətində Azərbaycan dövlətçiliyinin möhkəmləndirilməsi, iqtisadi inkişaf, milli kadrların hazırlanması və xalqın milli- mənəvi dəyərlərinin qorunması mühüm yer tuturdu. 1969-cu ildə Heydər Əliyevin Azərbaycana rəhbər gəlməsi respublikanın siyasi, iqtisadi və sosial həyatında mühüm dəyişikliklərin başlanğıcı kimi qiymətləndirilir. Həmin dövrdə sənaye və kənd təsərrüfatının inkişafına, yeni müəssisələrin yaradılmasına, elm və təhsilin gücləndirilməsinə diqqət artırıldı.

Bu illərdə milli kadrların hazırlanmasına xüsusi əhəmiyyət verilirdi. Gənclərin müxtəlif ali məktəblərdə təhsil alması və sonradan Azərbaycanın inkişafında iştirak etməsi üçün imkanlar genişləndirilirdi. Heydər Əliyevin həmin dövrdəki fəaliyyətinin mühüm istiqamətlərindən biri də milli özünüdərkin və milli-mənəvi dəyərlərin qorunması idi. Azərbaycan dili, tarixi, ədəbiyyatı, mədəniyyəti və milli irsin öyrənilməsinə diqqət artırılırdı. Rəsmi Azərbaycan mənbələri bu dövrü milli oyanış və sonrakı dövlətçilik proseslərinin mühüm mərhələlərindən biri kimi təqdim edir.

Heydər Əliyev 1982-ci ildə Sovet İttifaqının rəhbərliyində yüksək vəzifəyə irəli çəkildi. 1982-ci ilin dekabrında Sov.İKP Siyasi Bürosunun üzvü seçildi və SSRİ Nazirlər Soveti sədrinin birinci müavini təyin edildi. Bu vəzifədə çalışması ona ittifaq səviyyəsində böyük siyasi və idarəçilik təcrübəsi qazandırdı.

1990-cı illərin əvvəllərində Azərbaycan müstəqillik əldə edərkən ölkədə mürəkkəb siyasi və iqtisadi vəziyyət yaranmışdı. Heydər Əliyev Naxçıvana qayıtdı və burada siyasi fəaliyyətini davam etdirdi. Azərbaycanın müstəqilliyi dövründə dövlətçilik, milli birlik, ərazi bütövlüyü və milli maraqların qorunması onun siyasi fəaliyyətinin əsas istiqamətlərindən birinə çevrildi.

1993-cü ildə Heydər Əliyevin Azərbaycanda siyasi hakimiyyətə qayıdışı ölkənin tarixində mühüm mərhələ oldu. 15 iyun 1993-cü ildə Azərbaycan Respublikası Ali Sovetinin sədri seçildi. Daha sonra prezident səlahiyyətlərini həyata keçirməyə başladı və 3 oktyabr 1993-cü ildə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti seçildi.

Həmin dövrdə Azərbaycanın qarşısında ciddi problemlər dayanırdı: siyasi qeyri-sabitlik, iqtisadi böhran, müharibə şəraiti, qanunsuz silahlı dəstələr və dövlət idarəçiliyinin zəifləməsi. Heydər Əliyevin dövlətçilik siyasətinin əsas məqsədlərindən biri müstəqil dövlət institutlarının möhkəmləndirilməsi və ölkədə sabitliyin yaradılması idi.

Heydər Əliyevin prezidentliyi dövründə dövlət quruculuğunun hüquqi bazasının formalaşdırılması istiqamətində mühüm addımlar atıldı. Ən mühüm hadisələrdən biri 12 noyabr 1995-ci ildə Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasının referendum yolu ilə qəbul edilməsi oldu.

Konstitusiya 27 noyabr 1995-ci ildə qüvvəyə mindi. Konstitusiyanın qəbul edilməsi müstəqil Azərbaycanın hüquqi dövlət quruculuğunda mühüm mərhələ hesab olunur.

Bu siyasətdə:

• dövlət müstəqilliyinin qorunması;

• qanunun aliliyinin təmin edilməsi;

• dövlət institutlarının möhkəmləndirilməsi;

• hüquqi və dünyəvi dövlət quruculuğu;

• milli təhlükəsizliyin təmin olunması;

• vətəndaşların hüquq və azadlıqlarının qorunması

kimi istiqamətlər xüsusi yer tuturdu. Heydər Əliyevin dövlətçilik siyasətində iqtisadi müstəqilliyin xüsusi əhəmiyyəti var idi. 20 sentyabr 1994-cü ildə “Əsrin müqaviləsi” imzalandı. Bu müqavilə Azərbaycanın neft ehtiyatlarının beynəlxalq şirkətlərlə əməkdaşlıq çərçivəsində işlənməsinə imkan yaratdı və ölkənin iqtisadi inkişaf strategiyasının əsas istiqamətlərindən birinə çevrildi. Rəsmi mənbələr bunu Heydər Əliyevin neft strategiyasının əsas hadisələrindən biri kimi göstərir.

Neft strategiyasının əsas məqsədlərindən biri enerji resurslarından istifadə etməklə Azərbaycanın iqtisadi imkanlarını artırmaq və ölkənin beynəlxalq iqtisadi əlaqələrini genişləndirmək idi. Heydər Əliyevin dövlətçilik siyasətində Azərbaycanın təhlükəsizliyi və müdafiə qabiliyyətinin gücləndirilməsi də mühüm yer tuturdu.

1993-cü ildən sonra Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin formalaşdırılması və nizami ordu quruculuğu istiqamətində işlər aparıldı. 1994-cü ilin mayında atəşkəs əldə edildi və bu, ölkənin iqtisadi və siyasi sabitliyinin möhkəmləndirilməsi üçün yeni şərait yaratdı.

Heydər Əliyevin dövlətçilik siyasətinin digər mühüm istiqaməti Azərbaycanın beynəlxalq münasibətlər sistemində müstəqil dövlət kimi mövqeyinin möhkəmləndirilməsi idi. Azərbaycan müxtəlif dövlətlərlə siyasi, iqtisadi və diplomatik əlaqələr yaratmağa və inkişaf etdirməyə başladı. Ölkənin enerji və nəqliyyat layihələrində iştirakı Azərbaycanın beynəlxalq əhəmiyyətini artıran amillərdən biri oldu.

Rəsmi tarix mənbəsində Heydər Əliyevin 1993–2003-cü illərdəki əsas prioritetləri sırasında müstəqil dövlət quruculuğu, təhlükəsizlik, ərazi bütövlüyü, iqtisadiyyatın bərpası və beynəlxalq əlaqələrin inkişafı göstərilir. Heydər Əliyevin dövlətçilik siyasətinin əsas anlayışlarından biri azərbaycançılıq idi.

Azərbaycançılıq xalqın milli kimliyini, dövlətə bağlılığını, Azərbaycan dilinə, tarixinə, mədəniyyətinə və milli-mənəvi dəyərlərinə hörməti özündə birləşdirən ideoloji yanaşma kimi təqdim olunur. Rəsmi mənbələr Heydər Əliyevin inkişaf etdirdiyi azərbaycançılıq ideyasını müasir Azərbaycan dövlətçiliyinin əsas ideoloji istiqamətlərindən biri kimi xarakterizə edir.

Bu yanaşmada əsas məqsədlərdən biri müxtəlif sosial qrupları və dünyanın müxtəlif ölkələrində yaşayan azərbaycanlıları ümumi milli dəyərlər ətrafında birləşdirmək idi. Heydər Əliyevin fəaliyyətində elm, təhsil və mədəniyyət də mühüm yer tuturdu. Onun siyasətində savadlı və peşəkar kadrların hazırlanması dövlətin gələcək inkişafının əsas şərtlərindən biri hesab olunurdu.

Azərbaycanın tarixinin, dilinin, ədəbiyyatının və mədəni irsinin qorunmasına xüsusi diqqət yetirilirdi. Rəsmi mənbələr Heydər Əliyevin dövlətçilik irsini elm, təhsil və mədəniyyətin inkişafı ilə də əlaqələndirir. Ümumiləşdirsək, Heydər Əliyevin dövlətçilik siyasətini aşağıdakı əsas istiqamətlər üzrə izah etmək olar:

1. Dövlət müstəqilliyinin qorunması – Azərbaycanın müstəqil dövlət kimi

möhkəmlənməsi.

2. Güclü dövlət institutlarının yaradılması – dövlət idarəçiliyinin və hüquqi

sistemin inkişaf etdirilməsi.

3. Milli birlik və azərbaycançılıq – xalqın milli-mənəvi dəyərlər ətrafında

birləşdirilməsi.

4. İqtisadi müstəqillik – neft strategiyası, bazar iqtisadiyyatına keçid və xarici

investisiyaların cəlb edilməsi.

5. Ordu quruculuğu – ölkənin müdafiə qabiliyyətinin gücləndirilməsi.

6. Xarici siyasət – Azərbaycanın beynəlxalq münasibətlər sistemində

mövqeyinin möhkəmləndirilməsi.

7. Hüquqi dövlət quruculuğu – 1995-ci il Konstitusiyasının qəbul edilməsi və

hüquqi dövlət institutlarının inkişafı.

8. Elm, təhsil və mədəniyyət – milli kadrların hazırlanması və milli-mənəvi

irsin qorunması. Heydər Əliyevin siyasi fəaliyyətinin Azərbaycan dövlətçiliyinin inkişafında mühüm yeri vardır. Onun fəaliyyətinin iki əsas mərhələsi — 1969–1982-ci illərdə Azərbaycana rəhbərliyi və 1993–2003-cü illərdə müstəqil Azərbaycanın Prezidenti kimi fəaliyyəti — ölkənin siyasi, iqtisadi və ictimai həyatında mühüm dəyişikliklərlə xarakterizə olunur.

Xüsusilə müstəqilliyin ilk illərində dövlət institutlarının möhkəmləndirilməsi, Konstitusiyanın qəbul edilməsi, iqtisadi islahatlar, neft strategiyası, ordu quruculuğu və Azərbaycanın beynəlxalq əlaqələrinin inkişaf etdirilməsi onun dövlətçilik siyasətinin əsas istiqamətləri olmuşdur.

Heydər Əliyev 12 dekabr 2003-cü ildə vəfat etmişdir. Onun siyasi irsi və dövlətçilik konsepsiyası Azərbaycan tarixinin müasir mərhələsinin öyrənilməsində mühüm mövzulardan biri olaraq qalır.

Rasim Quliyev adına 107 nömrəli tam orta məktəbin
Tarix müəllimi: Lalə Quliyeva