Cəbrayıl – tarixin qayıtdığı, gələcəyin qurulduğu məkan

Cəbrayıl Azərbaycan tarixinin son onilliklərində baş vermiş mühüm siyasi, hərbi və sosial transformasiyaların əyani nümunələrindən biridir. 1993-cü ildə rayonun işğal olunması yalnız ərazi itkisi ilə məhdudlaşmamış, burada formalaşmış sosial, iqtisadi, mədəni və demoqrafik mühitin dağıdılmasına səbəb olmuşdur. 2020-ci il Vətən müharibəsi nəticəsində Cəbrayıl şəhəri və rayonun yaşayış məntəqələrinin böyük hissəsinin azad edilməsi isə Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpası prosesində mühüm mərhələ təşkil etmişdir. Cəbrayılın azadlığı hərbi nəticə olmaqla yanaşı, regionun sonrakı siyasi, nəqliyyat, enerji və iqtisadi inkişafı üçün yeni imkanlar yaratmışdır.
Bu məqalədə Cəbrayılın işğal və azadlıq tarixi, işğalın sosial-iqtisadi nəticələri, 2020-ci ildən sonra həyata keçirilən bərpa və quruculuq siyasəti, Böyük Qayıdış prosesinin demoqrafik aspektləri, yeni nəqliyyat və enerji infrastrukturu, sənaye və yaşayış məkanlarının formalaşdırılması analitik baxımdan nəzərdən keçirilir. Eyni zamanda Cəbrayılın müasir inkişaf modelinin yalnız fiziki yenidənqurma deyil, uzunmüddətli regional inteqrasiya və dayanıqlı məskunlaşma strategiyası olduğu əsaslandırılır.
Cəbrayılın müasir tarixini iki əsas mərhələyə ayırmaq mümkündür: işğal və dağıntı mərhələsi, azadlıq və bərpa mərhələsi. Bu iki mərhələ arasındakı fərq yalnız siyasi hakimiyyətin və inzibati nəzarətin dəyişməsi ilə izah edilə bilməz. Burada bütöv bir yaşayış məkanının məhv edilməsindən onun yenidən qurulmasına, əhalinin didərgin salınmasından həmin əhalinin öz tarixi torpaqlarına qaytarılmasına, iqtisadi fəaliyyətin dayanmasından yeni iqtisadi zonaların yaradılmasına qədər genişmiqyaslı transformasiya baş vermişdir.
Cəbrayıl rayonu 1993-cü il avqustun 23-də Ermənistan silahlı qüvvələri tərəfindən işğal edilmişdir. İşğal ərəfəsində rayonun ərazisi 1050 kvadrat kilometr, əhalisi isə təxminən 52 min nəfər idi. Rayonun tərkibinə bir şəhər, dörd qəsəbə və 92 kənd daxil idi. İşğal nəticəsində 72 ümumtəhsil məktəbi, səkkiz xəstəxana, 132 tarixi abidə, 150 mədəniyyət ocağı və çoxsaylı yaşayış məntəqələri dağıntıya məruz qalmışdır.
Bu faktlar göstərir ki, Cəbrayıl məsələsi yalnız ərazi məsələsi deyildi. İşğal nəticəsində sosial institutlar, təhsil və səhiyyə sistemi, mədəni irs, iqtisadi istehsal infrastrukturu və yerli icmaların həyat tərzi ciddi şəkildə pozulmuşdu. Buna görə də 2020-ci ildən sonra qarşıda duran vəzifə sadəcə dağıdılmış binaların yenidən tikilməsi deyil, bütöv bir sosial-iqtisadi sistemin yenidən yaradılması idi.
İşğaldan əvvəl Cəbrayıl rayonunda kənd təsərrüfatı, xüsusilə üzümçülük, heyvandarlıq, taxılçılıq və baramaçılıq mühüm iqtisadi fəaliyyət sahələri idi. Rayonda sənaye müəssisələri, kolxozlar, quşçuluq təsərrüfatları və digər istehsal strukturları fəaliyyət göstərirdi. Təhsil və mədəniyyət sahəsində də kifayət qədər geniş infrastruktur mövcud idi. 72 məktəbdə 1660-dan çox müəllimin çalışması, üç musiqi məktəbinin, 12 mədəniyyət evinin, 32 klubun, 78 kitabxananın və muzeyin fəaliyyət göstərməsi Cəbrayılın yalnız kənd təsərrüfatı rayonu olmadığını, müəyyən sosial-mədəni potensiala malik olduğunu göstərir.
İşğalın nəticəsində bu sistem bütövlükdə fəaliyyətini dayandırmışdır. Məcburi köçkünlük prosesi isə sosial strukturun coğrafi parçalanmasına səbəb olmuşdur. Mənbədə Cəbrayıldan olan məcburi köçkünlərin Azərbaycanın 58 rayonunun 2000-dək yaşayış məntəqəsində, o cümlədən düşərgələrdə, yataqxanalarda və digər müvəqqəti məskunlaşma yerlərində yaşadığı göstərilir.
Bu vəziyyətin uzunmüddətli demoqrafik nəticələri xüsusilə əhəmiyyətlidir. Məcburi köçkünlük yalnız yaşayış yerinin dəyişdirilməsi deyil, insanın əmək bazarından, əvvəlki sosial çevrəsindən, təsərrüfat fəaliyyətindən və tarixi yaşayış məkanından ayrılması demək idi. Buna görə də Böyük Qayıdış siyasətinin əsas məqsədlərindən biri əhalinin sadəcə yeni evlərə köçürülməsi deyil, onların əvvəlki yaşayış məkanlarında normal sosial-iqtisadi həyatının bərpasıdır.
İşğalın digər mühüm nəticəsi mədəni irsin dağıdılması olmuşdur. Cəbrayıl ərazisindəki müxtəlif tarixi-memarlıq və arxeoloji abidələrin, o cümlədən Xudafərin körpülərinin, dini və məişət memarlığı nümunələrinin zərər görməsi regionun tarixi-mədəni yaddaşına ciddi təsir göstərmişdir.
2020-ci ilin sentyabrında başlayan Vətən müharibəsi Cəbrayılın tarixində yeni mərhələnin başlanğıcını qoydu. Sentyabrın 27-dən etibarən aparılan hərbi əməliyyatlar nəticəsində rayonun yaşayış məntəqələrinin azad edilməsinə başlanıldı. Böyük Mərcanlı və Nüzgar kəndlərinin 27 sentyabrda, digər kəndlərin isə sonrakı günlərdə azad edilməsi 4 oktyabrda Cəbrayıl şəhərinin azad olunması ilə mühüm nəticəyə çatdı. Mənbəyə əsasən, rayon ərazisində ümumilikdə bir şəhər və 90 kənd azad edilmişdir.
Cəbrayıl əməliyyatının hərbi-strateji əhəmiyyəti onun coğrafi mövqeyi ilə də bağlı idi. Rayonun azad olunması Azərbaycanın sonrakı hərbi əməliyyatları üçün yeni istiqamətlər açmışdır. Cəbrayıldan sonra Xocavəndin cənub kəndləri və Hadrut istiqamətində əməliyyat imkanları genişlənmiş, daha sonra Zəngilan, Qubadlı və Laçının cənub hissəsinin azad edilməsinə şərait yaranmışdır.
Bu baxımdan Cəbrayılın azadlığını yalnız lokal hərbi uğur kimi qiymətləndirmək doğru olmaz. Əməliyyat regionun ümumi hərbi-strateji mənzərəsinin dəyişməsində mühüm rol oynamışdır. Cəbrayılın nəzarətə götürülməsi Azərbaycanın cənub istiqamətində irəliləməsini sürətləndirən amillərdən biri olmuşdur.
Cəbrayılın azadlığı ilə bağlı mühüm simvollardan biri Xudafərin körpüsündə Azərbaycan bayrağının dalğalanmasıdır. Tarixi körpü yalnız memarlıq abidəsi deyil, həm də Azərbaycan tarixinin müxtəlif dövrlərini birləşdirən mühüm mədəni-coğrafi məkandır. Cənab Prezident İlham Əliyevin burada Azərbaycan bayrağını ucaltması Cəbrayılın azadlığının siyasi və mənəvi simvollarından birinə çevrilmişdir.
Cəbrayılın azad edilməsinin tarixdə xüsusi yer tutmasının digər göstəricisi 4 oktyabr tarixinin Cəbrayıl şəhəri günü kimi müəyyənləşdirilməsidir. Cənab Prezident İlham Əliyevin 31 iyul 2023-cü il tarixli Sərəncamı ilə işğaldan azad edilmiş ərazilərin şəhər günlərinin təsis edilməsi tarixi hadisələrin dövlət səviyyəsində yaddaşlaşdırılması baxımından mühüm addım olmuşdur. Həmin Sərəncama əsasən 4 oktyabr Cəbrayıl şəhəri günü kimi müəyyən edilmişdir.
Tarixi günlərin institusionallaşdırılması cəmiyyətin kollektiv yaddaşının formalaşmasında mühüm funksiyaya malikdir. Belə günlər yalnız keçmiş hərbi hadisələrin xatırlanmasına xidmət etmir; onlar gələcək nəsillərə tarixi proseslərin səbəb-nəticə əlaqələrinin çatdırılması üçün də mühüm vasitədir. Cəbrayıl şəhəri günü bu baxımdan həm azadlıq tarixinin, həm də yeni quruculuq mərhələsinin simvoludur.
2020-ci ildən sonra Cəbrayılın inkişafında diqqət çəkən əsas məqam iqtisadi fəaliyyətin yeni prinsiplər əsasında qurulmasıdır. Bunun mühüm nümunəsi “Araz Vadisi İqtisadi Zonası” Sənaye Parkının yaradılmasıdır. Cənab Prezident İlham Əliyevin 4 oktyabr 2021-ci il tarixli Fərmanına əsasən yaradılan sənaye parkının ərazisi 200 hektardır. Burada logistika və ticarət mərkəzi, anbar kompleksləri, satış obyektləri, TIR parkı, gömrük, yanacaqdoldurma və texniki xidmət infrastrukturu kimi müxtəlif funksiyaların formalaşdırılması nəzərdə tutulur. Mənbədə 20 sahibkarlıq subyektinin rezident, üç sahibkarın isə qeyri-rezident kimi qeydiyyata alındığı və 130-dan artıq iş yerinin yaradıldığı göstərilir.
Bu layihənin iqtisadi əhəmiyyəti Cəbrayılın regional logistika və istehsal mərkəzinə çevrilməsi perspektivi ilə bağlıdır. Rayonun coğrafi mövqeyi onu Qarabağ və Şərqi Zəngəzurun digər əraziləri ilə əlaqələndirən mühüm qovşaqlardan birinə çevirə bilər. Bu isə gələcəkdə iqtisadi fəaliyyətin yalnız yerli tələbatla məhdudlaşmamasına, regionlararası ticarət və logistika əlaqələrinin genişlənməsinə imkan yarada bilər.
Cəbrayılın iqtisadi inkişafında enerji infrastrukturu da xüsusi yer tutur. 2021-ci il 4 oktyabrda “Cəbrayıl” yarımstansiyasının istifadəyə verilməsi rayonun yeni infrastruktur sisteminin mühüm elementlərindən biri olmuşdur. Sonrakı mərhələdə günəş elektrik stansiyalarının və yüksək gərginlikli yarımstansiyaların yaradılması enerji istehsalı və enerji təhlükəsizliyi baxımından yeni imkanlar formalaşdırmışdır. Mənbədə Şahvəlli kəndində “Şəms” və “Üfüq” Günəş Elektrik stansiyalarının təməlinin qoyulması, Soltanlı kəndində isə 330 kV-luq “Şəfəq” yarımstansiyasının istifadəyə verilməsi qeyd olunur.
Bu proses Cəbrayılın bərpa modelində “yaşıl enerji” komponentinin əhəmiyyətini göstərir. Yeni şəhər və kəndlərin enerji təminatının yalnız ənənəvi mənbələr hesabına deyil, bərpaolunan enerji potensialının istifadəsi ilə əlaqələndirilməsi uzunmüddətli perspektivdə regionun enerji sisteminin dayanıqlığını artıra bilər.
Cəbrayılın inkişafında nəqliyyat infrastrukturu da strateji əhəmiyyət daşıyır. Horadiz-Cəbrayıl-Zəngilan-Ağbənd avtomobil yolu Qarabağ və Şərqi Zəngəzurun müxtəlif ərazilərini birləşdirən əsas layihələrdən biri kimi təqdim olunur. Bundan başqa, Şükürbəyli-Cəbrayıl-Hadrut, Xudafərin-Qubadlı-Laçın və digər yolların inkişaf etdirilməsi rayonun regional nəqliyyat sisteminə inteqrasiyasını gücləndirir.
Nəqliyyat infrastrukturu məskunlaşmanın iqtisadi səmərəliliyi baxımından da mühüm amildir. Yeni yaşayış məntəqəsinin yalnız evlərdən ibarət olması onun dayanıqlı yaşayış məkanına çevrilməsi üçün kifayət deyil. Məktəbə, xəstəxanaya, iş yerinə, bazara və digər xidmətlərə çıxışın təmin edilməsi vacibdir. Bu baxımdan yolların inşası Cəbrayılın sosial və iqtisadi həyatının bərpası ilə birbaşa bağlıdır.
Cənab Prezident İlham Əliyevin 2023-cü il mayın 5-də Hadrut-Cəbrayıl-Şükürbəyli avtomobil yolunun təməlini qoyması bu baxımdan diqqətəlayiq hadisədir. Uzunluğu 43 kilometr nəzərdə tutulan yolun regionun müxtəlif yaşayış məntəqələri arasında nəqliyyat əlaqələrinin yaxşılaşdırılmasına xidmət etməsi planlaşdırılmışdır.
Cəbrayıl şəhərinin 2040-cı ilədək inkişafına dair Baş planın təsdiqlənməsi bərpa prosesinin uzunmüddətli xarakter daşıdığını göstərir. Baş plana əsasən şəhərin inkişafı dörd mərhələdə həyata keçiriləcək. 2026-cı ilin sonunadək təxminən 3800 nəfərin, 2040-cı ilin sonunadək isə 15 min nəfərin şəhərdə yaşayacağı proqnozlaşdırılır. Yaşayış üçün 143 hektarlıq ərazi ayrılıb və burada müxtəlif mərtəbəli yaşayış binaları ilə yanaşı fərdi evlərin də inşası nəzərdə tutulur.
Bu göstəricilər yeni Cəbrayılın sadəcə əvvəlki şəhərin fiziki surətdə təkrarı olmayacağını göstərir. Burada müasir şəhərsalma prinsiplərinə əsaslanan yeni urbanistik məkan formalaşdırılır. Əsas məsələ şəhərin funksional strukturunun yaradılmasıdır: yaşayış, təhsil, səhiyyə, xidmət, idarəetmə, ictimai məkanlar və iqtisadi fəaliyyət bir-birini tamamlamalıdır.
Kəndlərin bərpası da bu ümumi şəhərsalma konsepsiyasının tərkib hissəsidir. Böyük Mərcanlı, Karxulu, Sarıcallı, Maşanlı, Horovlu və Şükürbəyli kəndlərində yaşayış evləri ilə yanaşı məktəb, uşaq bağçası, tibb, inzibati və xidmət obyektlərinin yaradılması nəzərdə tutulur və ya həyata keçirilib.
Bu yanaşmanın mühüm üstünlüyü ondan ibarətdir ki, kəndlər yalnız yaşayış massivləri kimi deyil, öz daxili sosial-iqtisadi infrastrukturu olan yaşayış məkanları kimi formalaşdırılır. Bu isə gələcəkdə kənd əhalisinin şəhərlərə kütləvi miqrasiyasının qarşısını almaq və yerli iqtisadi fəallığı artırmaq baxımından mühüm amil ola bilər.
Cəbrayılın bərpasının ən mühüm göstəricilərindən biri əhalinin geri qayıdışıdır. İlk köç karvanının 2024-cü il sentyabrın 26-da Bakı şəhərinin Qaradağ rayonundan Cəbrayıl şəhərinə yola salınması bu baxımdan simvolik və praktiki əhəmiyyət daşıyır. Mənbəyə əsasən, 2026-cı il sentyabrın 28-dək Cəbrayıl şəhərində 680 ailə, 2974 nəfər, Horovlu kəndində 321 ailə, 1326 nəfər, Şükürbəyli kəndində isə 599 ailə, 2749 nəfər olmaqla ümumilikdə 1600 ailə və 7022 nəfər məskunlaşmışdır.
Bu rəqəmlər Böyük Qayıdışın artıq yalnız planlaşdırılan proses olmadığını, real demoqrafik dəyişiklik yaratdığını göstərir. Lakin qayıdışın davamlı olması üçün mənzil təminatı ilə yanaşı məşğulluq, təhsil, səhiyyə, sosial xidmətlər və ictimai həyatın bütün elementlərinin inkişaf etdirilməsi vacibdir.
Cəbrayıl yaşayış kompleksinin göstəriciləri də bu prosesin miqyasını nümayiş etdirir. 7,9 hektar ərazini əhatə edən kompleks 33 yaşayış binasından və 712 mənzildən ibarətdir. Mənzillərin müxtəlif otaq və sahə kateqoriyaları üzrə layihələndirilməsi fərqli ailə tərkiblərinin mənzil ehtiyaclarının nəzərə alındığını göstərir.
Beləliklə, Böyük Qayıdış yalnız demoqrafik statistikanın dəyişməsi deyil, həm də sosial reinteqrasiyadır. İnsanların doğma torpaqlarına qayıtması ilə onların tarixi yaddaşı, ailə münasibətləri, yerli icma əlaqələri və iqtisadi fəallığı yeni şəraitdə bərpa olunur.
Cəbrayılın bərpası prosesində dövlət başçısının ardıcıl səfərləri və müxtəlif layihələrin təməlqoyma və açılış mərasimlərində iştirakı diqqəti cəlb edir. Cənab Prezident İlham Əliyevin 2020-ci il noyabrın 16-da Xudafərin körpüsündə və Cəbrayıl şəhərində Dövlət bayrağını ucaltması, sonrakı illərdə enerji, nəqliyyat, yaşayış, səhiyyə və sənaye layihələrinin icrasında iştirakı bu prosesin siyasi prioritet kimi müəyyənləşdirildiyini göstərir.
2021-ci ildə sənaye parkının, yarımstansiyanın, xəstəxananın, məktəbin və yaşayış məhəlləsinin təməlqoyma mərasimlərinin keçirilməsi bərpa prosesinin kompleks xarakter daşıdığını göstərmişdir. Sonrakı illərdə nəqliyyat infrastrukturu, kəndlərin salınması, hidroqovşaqlar, yaşayış kompleksləri və istehsal müəssisələri üzrə layihələr bu prosesi daha da genişləndirmişdir.
Burada dövlət idarəçiliyinin əsas xüsusiyyəti ayrı-ayrı layihələrin deyil, bir-biri ilə əlaqəli infrastruktur sisteminin formalaşdırılmasıdır. Yol enerji təminatını, enerji yaşayış və sənaye fəaliyyətini, yaşayış məskunlaşmanı, məskunlaşma isə məktəb, səhiyyə və xidmət sektorlarının inkişafını şərtləndirir. Bu qarşılıqlı əlaqələr bərpa siyasətinin kompleks xarakterini ortaya qoyur.
Cəbrayılın qarşıdakı inkişaf perspektivlərini bir neçə istiqamətdə qiymətləndirmək mümkündür. Birinci istiqamət demoqrafik dayanıqlılıqdır. Əhalinin geri qayıtması yalnız mənzil təminatı ilə deyil, iqtisadi fəaliyyət və məşğulluqla möhkəmləndirilməlidir. Sənaye parkı, kənd təsərrüfatı, logistika, enerji və xidmət sektoru bu baxımdan əsas imkanlar yarada bilər.
İkinci istiqamət insan kapitalının formalaşdırılmasıdır. Məktəblərin, səhiyyə müəssisələrinin və digər sosial obyektlərin yaradılması yalnız xidmət göstərmək məqsədi daşımır; bunlar yeni Cəbrayılın insan kapitalının formalaşmasına xidmət edən institutlardır. Cəbrayıl şəhərində Mehdi Mehdizadə adına tam orta məktəbin açılması, kəndlərdə yeni məktəb və bağçaların nəzərdə tutulması bu istiqamətdə mühüm addımlardır.
Üçüncü istiqamət iqtisadi diversifikasiyadır. Cəbrayılın gələcək iqtisadiyyatı yalnız ənənəvi kənd təsərrüfatına əsaslanmamalıdır. Sənaye, logistika, enerji, xidmət, emal və kənd təsərrüfatının müasir texnologiyalarla inteqrasiyası rayonun iqtisadi dayanıqlığını gücləndirə bilər.
Dördüncü istiqamət tarixi-mədəni irsin bərpasıdır. Cəbrayılın yenidən qurulması yalnız yeni binaların tikilməsi ilə yekunlaşmamalıdır. Rayonun tarixi abidələrinin, mədəni yaddaş məkanlarının və Xudafərin kimi mühüm tarixi obyektlərin qorunması yeni nəsillərin öz tarixi ilə əlaqəsinin möhkəmləndirilməsi baxımından vacibdir.
Cəbrayılın müasir tarixi işğaldan azad olunmanın yalnız hərbi nəticə olmadığını, onun ardınca genişmiqyaslı sosial-iqtisadi və demoqrafik transformasiyanın baş verdiyini göstərir. 1993-cü ildə işğal nəticəsində rayonun yaşayış sistemi, iqtisadi infrastrukturu, təhsil və səhiyyə şəbəkəsi, mədəni irsi və demoqrafik bütövlüyü ciddi zərər görmüşdür. 2020-ci ildə azadlıqdan sonra qarşıda duran əsas məsələ isə həmin itkilərin kompensasiya edilməsi və daha müasir inkişaf modelinin qurulması olmuşdur.
Cəbrayılın azad edilməsi Vətən müharibəsinin hərbi-strateji baxımdan mühüm mərhələlərindən biri olmuş, sonrakı əməliyyatların istiqamətinə və regiondakı qüvvələr nisbətinə təsir etmişdir. Xudafərin körpüsündə Azərbaycan bayrağının ucaldılması isə bu tarixi prosesin siyasi və simvolik ifadələrindən birinə çevrilmişdir.
Bu gün Cəbrayılın inkişafı üç paralel proses üzərində qurulur: əhalinin qayıdışı, iqtisadi fəaliyyətin bərpası və müasir infrastrukturun yaradılması. “Araz Vadisi İqtisadi Zonası” Sənaye Parkı, enerji layihələri, avtomobil və dəmir yolları, yaşayış kompleksləri, məktəblər, səhiyyə obyektləri və kəndlərin yeni plan əsasında salınması bu prosesin müxtəlif elementləridir.
Cəbrayıl şəhərinin 2040-cı ilədək inkişafına dair Baş plan isə bərpa prosesinin qısamüddətli deyil, uzunmüddətli dövlət strategiyası çərçivəsində həyata keçirildiyini göstərir. Böyük Qayıdışın real nəticələri – 2026-cı ilin sentyabrına qədər 1600 ailənin və 7022 nəfərin Cəbrayıl şəhəri və iki kənddə məskunlaşması – bu strategiyanın artıq praktiki mərhələyə keçdiyini göstərir.
Beləliklə, Cəbrayılın timsalında Azərbaycan ərazilərinin işğaldan azad edilməsindən sonra qarşıya qoyulan məqsəd yalnız dağıdılmış məkanın bərpası deyil, daha müasir, iqtisadi cəhətdən fəal, sosial infrastrukturu inkişaf etmiş və dayanıqlı yaşayış mühiti yaratmaqdır. Bu mənada Cəbrayıl keçmişin faciələrindən gələcəyin inkişaf modelinə keçidin nümunəsi kimi qiymətləndirilə bilər. Cənab Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə həyata keçirilən bərpa-quruculuq siyasətinin nəticələri Cəbrayılın tədricən yenidən Azərbaycanın sosial-iqtisadi və demoqrafik məkanına tam şəkildə inteqrasiya olunduğunu göstərir.
4 oktyabrın Cəbrayıl şəhəri günü kimi qeyd edilməsi də bu baxımdan yalnız bir tarixi hadisənin xatırlanması deyil. Bu tarix həm azadlığın, həm qayıdışın, həm də quruculuğun simvoludur. Cəbrayılın yeni inkişaf mərhələsi göstərir ki, tarixi yaddaş və müasir dövlətçilik siyasəti bir-birini tamamladıqda dağıdılmış yaşayış məkanı yenidən sosial, iqtisadi və mədəni həyatın fəal mərkəzinə çevrilə bilər.