Vahid məktəbli forması – bərabərliyə aparan yanaşma

Məktəbli forması ilk növbədə təhsilalanlar arasında vahidlik və kollektivə aidlik hissini gücləndirən vasitədir. Məktəbə gələn hər bir uşaq ailəsinin maddi imkanlarından, sosial statusundan və geyimə nə qədər vəsait ayıra bilməsindən asılı olmayaraq özünü kollektivin bərabərhüquqlu üzvü kimi hiss etməlidir.
Geyimin qiymətinin, markasının və dəbə uyğunluğunun şagirdlər arasında üstünlük və ya fərqlilik meyarına çevrilməsi arzuolunmazdır. Vahid forma bu fərqlərin görünən təsirini azaltmağa, diqqəti xarici görünüşdən təhsilə, biliyə, istedada və şəxsi inkişafa yönəltməyə kömək edir.
Məktəb uşaqların bir-birini geyiminə görə deyil, şəxsiyyətinə, davranışına, biliyinə və insani keyfiyyətlərinə görə qiymətləndirməyi öyrəndiyi məkandır. Bu baxımdan geyim qaydalarına riayət sadəcə inzibati tələb deyil, həm də sosial məsuliyyət və birgəyaşayış mədəniyyətinin tərkib hissəsidir.
Geyimlə bağlı müzakirələrdə ən çox gündəmə gətirilən məsələlərdən biri dünyəvilik prinsipidir. Düşünürəm ki, bu anlayışın mahiyyətini düzgün izah etmək və ictimaiyyətə doğru çatdırmaq xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
“Ümumi təhsil haqqında” Azərbaycan Respublikası Qanununun 3.1.2-1-ci maddəsində millilik və dünyəvilik ümumi təhsil sahəsində dövlət siyasətinin əsas prinsiplərindən biri kimi müəyyən edilir. Bu prinsip milli və ümumbəşəri dəyərlərin qorunması və onların vəhdəti əsasında dünyəvi ümumi təhsil sisteminin inkişafını nəzərdə tutur.
Dünyəvilik dinə, dini inanclara və milli-mənəvi dəyərlərə hörmətsizlik demək deyil. Əksinə, dünyəvi təhsil mühiti müxtəlif dünyagörüşlərinə malik insanların qarşılıqlı hörmət şəraitində bir araya gəldiyi, uşaqların bilik əldə etdiyi, sərbəst düşünməyi və fərqli fikirlərə hörmətlə yanaşmağı öyrəndiyi mühitdir.
Azərbaycanın tarixi və ictimai təcrübəsi milli-mənəvi dəyərlərin qorunması ilə dünyəvi dövlətçilik prinsiplərinin bir-birinə zidd olmadığını göstərir. Ölkəmizdə dini-mədəni irsin qorunması, məscidlərin və tarixi dini abidələrin bərpası, dini icmaların fəaliyyətinə göstərilən diqqət bu dəyərlərə verilən önəmin nümunələridir. Eyni zamanda, ümumi təhsil sistemi qanunvericiliklə müəyyən edilmiş dünyəvilik prinsipi əsasında fəaliyyət göstərir.
Məktəbin vəzifəsi uşaqları hər hansı dini və ya ideoloji baxışa yönəltmək deyil. Onun əsas missiyası savadlı, düşünən, milli kimliyinə bağlı, fərqli fikirlərə hörmət edən və müstəqil qərar vermək bacarığına malik şəxsiyyət yetişdirməkdir.
Dövlət ümumi təhsil müəssisələrində geyim qaydaları müəyyən hüquqi çərçivəyə əsaslanır. Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 21 sentyabr 2026-cı il tarixli 309 nömrəli Qərarı ilə təhsilalanların geyim formalarına dair tələblərə dəyişikliklər edilmiş, 6 oktyabr 2026-cı il tarixli 325 nömrəli Qərarı ilə isə təhsilverənlərin geyimi ilə bağlı tələblər təsdiq olunmuşdur.
Həmin sənədlər təhsil mühitində geyimlə bağlı vahid yanaşmanın təmin edilməsinə, məktəbdaxili təşkilati qaydaların və peşəkar davranış mədəniyyətinin möhkəmləndirilməsinə yönəlib.
Qanunvericiliyə münasibətdə mühüm bir məqamı vurğulamaq istəyirəm: hüquqlar və vəzifələr bir-birini tamamlayır. Təhsilalanların, valideynlərin və təhsilverənlərin hüquqlarına hörmət edilməli, eyni zamanda, hər kəs üzərinə düşən məsuliyyəti dərk etməlidir. Məktəb qaydaları şəxslərin hüquqlarını əsassız məhdudlaşdırmaq üçün deyil, təhsil prosesinin normal, təhlükəsiz və nizamlı təşkilinə xidmət etmək üçün mövcuddur.
“Uşaq hüquqları haqqında” Azərbaycan Respublikası Qanununun 19.2-ci maddəsi valideynlərin uşaqlarını qarşılıqlı razılıq əsasında dini əqidələrinə uyğun tərbiyə etmək hüququnu tanıyır. Eyni zamanda, uşaqların dinə etiqad etməyə məcbur edilməsi qadağandır və dini tərbiyə onların fiziki və psixi sağlamlığına mənfi təsir göstərməməlidir.
Bu müddəalar uşağın hüquqlarının, təhlükəsizliyinin və sağlam inkişafının qorunmasının vacibliyini göstərir. Hər bir yanaşmada əsas diqqət uşağın mənafeyinə, hüquqi normalara və təhsilin məqsədlərinə yönəlməlidir.
Geyim qaydalarının tətbiqi zamanı məktəb rəhbərliyinin üzərinə də mühüm məsuliyyət düşür. Qaydalar aydın izah edilməli, bütün təhsilalanlara eyni yanaşma göstərilməli, valideynlərin sualları dinlənilməli və anlaşılmazlıqlar maarifləndirmə yolu ilə aradan qaldırılmalıdır.
Məktəbdə geyim mədəniyyəti yalnız şagirdlərə aid məsələ deyil. Müəllim də təhsil mühitinin əsas simalarından, uşaqlar üçün davranış və ünsiyyət nümunələrindən biridir.
Müəllimin geyiminin təmiz, səliqəli, sadə və işgüzar üslubda olması onun peşəsinə, fəaliyyət göstərdiyi müəssisəyə və pedaqoji məsuliyyətinə hörmətin ifadəsidir. İşgüzar görünüş müəllimin nüfuzunu gücləndirir, dərs prosesinin xarakterinə uyğun mühit yaradır və məktəbin ümumi təşkilati mədəniyyətini formalaşdırır.
Burada əsas məqsəd zahiri görünüşü müəllimin bilik və bacarıqlarından üstün tutmaq deyil. Müəllimin peşəkarlığının əsas göstəriciləri onun biliyi, pedaqoji ustalığı, şagirdlərlə ünsiyyəti, ədalətli münasibəti və təlim nəticələridir. Bununla yanaşı, peşəkar görünüş də müəllim fəaliyyətinin etik və təşkilati tərəflərindən biri kimi əhəmiyyət daşıyır.
Şagirdlərdən məktəbdə müəyyən olunmuş geyim qaydalarına əməl etməyi tələb ediriksə, böyüklərin də bu məsələdə məsuliyyətli və nümunəvi davranması vacibdir.
Məni bir məktəb rəhbəri kimi ən çox düşündürən məsələlərdən biri təhsil ətrafında yaranan müzakirələrin uşaqların gündəlik təhsil həyatına necə təsir etməsidir. İstənilən qərarla bağlı sual vermək, fikir bildirmək və qanuni qaydada etiraz etmək cəmiyyətin təbii hüququdur. Valideynlərin narahatlıqlarını dinləmək, onların suallarına aydın və əsaslandırılmış cavab vermək məktəb rəhbərliyinin vəzifəsidir.
Lakin fikir ayrılıqlarının həlli uşaqların dərsdən kənarda qalması, məktəb mühitində gərginliyin yaranması və şagirdlərin hər hansı mübahisənin iştirakçısına çevrilməsi hesabına baş verməməlidir. Məktəb uşaqların təhsil hüququnun təmin olunduğu məkandır. Böyüklərin fikir ayrılıqları uşaqların təhsil almaq imkanlarına mane olmamalıdır.
Valideynlə məktəb bir-birinə qarşı tərəflər deyil. Onları birləşdirən ən mühüm məqsəd övladlarımızın sağlam, savadlı, məsuliyyətli və müstəqil düşünən şəxsiyyət kimi yetişməsidir. Buna görə də qarşılıqlı ittihamlar əvəzinə dialoqa, emosional çağırışlar əvəzinə hüquqi və maarifləndirici izaha, qarşıdurma əvəzinə əməkdaşlığa üstünlük verməliyik.
Uşaqlar böyüklərin sözlərindən daha çox davranışlarından öyrənirlər. Biz onlara qanuna hörməti, tolerantlığı, məsuliyyəti və fikir ayrılıqlarını sivil şəkildə həll etməyi öyrətmək istəyiriksə, ilk növbədə özümüz bu dəyərlərə əməl etməliyik.
Müasir məktəbin qarşısında duran əsas vəzifə yalnız akademik nəticələr əldə etmək deyil. Biz eyni zamanda milli kimliyini dərk edən, dövlətinə və xalqına bağlı, hüquq və vəzifələrini bilən, başqalarının hüquqlarına hörmətlə yanaşan, müasir dünyanın çağırışlarını düzgün qiymətləndirən gənclər yetişdirməliyik.
Bu məqsədə çatmaq üçün məktəbdə nizam-intizam, vahid yanaşma, sağlam mənəvi mühit və qarşılıqlı etimad mühüm rol oynayır. Geyim qaydaları həmin böyük məqsədin yalnız bir hissəsidir. Onları təhsilin keyfiyyətindən, müəllimin peşəkarlığından, şagirdin təhlükəsizliyindən və valideynlə məktəb arasındakı əməkdaşlıqdan ayrı təsəvvür etmək olmaz.
Mənim qənaətimə görə, hər bir məktəbin gücü onun divarları, geyim qaydaları və inzibati tələbləri ilə deyil, bu qaydaların arxasında dayanan dəyərlərlə ölçülür. Qayda ədalətli tətbiq ediləndə, hüquq və məsuliyyət tarazlığı qorunanda, uşağın mənafeyi hər şeydən üstün tutulanda məktəb öz həqiqi missiyasını yerinə yetirə bilir.
Məktəb cəmiyyətin kiçik modelidir. Burada bu gün formalaşan münasibətlər sabahın cəmiyyətini müəyyənləşdirir. Ona görə də məktəb mühitində hər bir qərarın mərkəzində uşağın inkişafı, təhsilin keyfiyyəti, qanunun aliliyi və qarşılıqlı hörmət dayanmalıdır.
Unutmayaq: vahid məktəbli geyimi məktəbin görünən tərəfidir, onun əsl kimliyini isə bilik, tərbiyə, ədalət, milli-mənəvi dəyərlərə hörmət və dünyəvi təhsil prinsiplərinə sədaqət müəyyən edir.
Məqsədimiz eyni geyimdə olan uşaqlar deyil, eyni hüquqlara hörmət edən, bir-birini anlayan, fərqli düşüncələrə dözümlü yanaşan və gələcəyə inamla addımlayan gənclər yetişdirməkdir. Bunun yolu isə qadağa və qarşıdurmadan deyil, qanunauyğunluqdan, maarifləndirmədən, nümunəvi davranışdan və məktəb–ailə əməkdaşlığından keçir.