Azərbaycan xalqının tarixi və mədəni irsi əsrlər boyu formalaşmış zəngin və çoxşaxəli irs nümunələrindən ibarətdir. Bu irsə tarixi yaşayış məskənləri, qədim qəbiristanlıqlar, məscidlər, dini-memarlıq abidələri, körpülər, qalalar, karvansaralar və digər maddi-mədəniyyət nümunələri daxildir. Azərbaycanlıların tarixən yaşadığı indiki Ermənistan ərazisi də bu baxımdan mühüm tarixi-mədəni məkanlardan biri hesab olunur.
Qərbi Azərbaycan anlayışı Azərbaycan tarixşünaslığında əsasən indiki Ermənistan ərazisində tarixən azərbaycanlıların yaşadığı bölgələri ifadə etmək üçün işlədilir. Bu ərazilərdə müxtəlif dövrlərdə Azərbaycan xalqının etno-mədəni həyatını əks etdirən çoxsaylı yaşayış məntəqələri və memarlıq abidələri mövcud olmuşdur. Tarixi proseslər nəticəsində həmin ərazilərin demoqrafik və mədəni mənzərəsində ciddi dəyişikliklər baş vermiş, azərbaycanlı əhali bölgədən köçməyə məcbur olmuşdur.
Mədəni irsin qorunması yalnız ayrı-ayrı xalqlar üçün deyil, bütün bəşəriyyət üçün böyük əhəmiyyət daşıyır. Çünki hər bir tarixi abidə müəyyən bir xalqın keçmişini əks etdirməklə yanaşı, bütövlükdə regionun tarixinin öyrənilməsi üçün qiymətli mənbədir. Bir abidənin dağıdılması və ya onun tarixi kimliyinin dəyişdirilməsi yalnız bir xalqa deyil, gələcək nəsillərin tarix haqqında obyektiv təsəvvür əldə etmək imkanlarına da zərər vurur.
Qərbi Azərbaycan ərazisində azərbaycanlıların tarixi ilə bağlı çoxsaylı maddi-mədəni irs nümunələrinin zaman keçdikcə məhv edilməsi, dəyişdirilməsi və ya baxımsız vəziyyətə düşməsi Azərbaycan cəmiyyətində ciddi narahatlıq doğurur. Xüsusilə məscidlər, qəbiristanlıqlar və yaşayış məskənlərinin izlərinin silinməsi məsələsi mədəni irsin qorunması baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Tarixi abidələrin məqsədli şəkildə dağıdılması və ya onların mənşəyinin təhrif edilməsi iddiaları tarixi faktların araşdırılmasını və beynəlxalq səviyyədə mədəni irsin qorunması prinsiplərinə əməl olunmasını zəruri edir.
Bu məsələnin digər mühüm tərəfi tarixi yaddaşın qorunmasıdır. İnsanların yaşadığı kəndlər, şəhərlər, qəbiristanlıqlar və ibadət yerləri yalnız daş və tikililərdən ibarət deyil. Onlar həmin ərazilərdə yaşamış insanların həyat tərzini, adət-ənənələrini, dini inanclarını və sosial münasibətlərini özündə əks etdirən yaddaş məkanlarıdır. Bu səbəbdən hər hansı bir xalqın tarixi izlərinin aradan qaldırılması həmin xalqın kollektiv yaddaşına da təsir göstərir.
Mədəni irsin qorunması beynəlxalq hüququn da mühüm istiqamətlərindən biridir. 1954-cü ildə qəbul edilmiş Haaqa Konvensiyası silahlı münaqişələr zamanı mədəni sərvətlərin qorunmasına xüsusi diqqət yetirir. UNESCO çərçivəsində qəbul edilmiş digər sənədlər də tarixi və mədəni irsin qorunmasını dövlətlərin və beynəlxalq ictimaiyyətin qarşısında mühüm vəzifə kimi müəyyənləşdirir. Bu baxımdan tarixi abidələrin qorunması siyasi mübahisələrdən kənarda, universal mədəni dəyər kimi nəzərdən keçirilməlidir.
Qərbi Azərbaycandakı mədəni irslə bağlı məsələlərin araşdırılmasında elmi obyektivlik xüsusilə vacibdir. Tarixi abidələrin yeri, yaşı, memarlıq xüsusiyyətləri və mənşəyi arxiv sənədləri, xəritələr, fotoşəkillər, səyyah qeydləri, elmi tədqiqatlar və digər etibarlı mənbələr əsasında öyrənilməlidir. Bu yanaşma həm Azərbaycan xalqının tarixi irsinin sənədləşdirilməsinə, həm də regionun mürəkkəb tarixinin daha obyektiv şəkildə tədqiqinə imkan verə bilər.
Müasir dövrdə texnologiyanın inkişafı bu istiqamətdə yeni imkanlar yaradır. Tarixi abidələrin foto və video materiallarının toplanması, onların coğrafi koordinatlarının müəyyənləşdirilməsi, peyk görüntülərinin arxivləşdirilməsi və rəqəmsal xəritələrin hazırlanması mədəni irsin gələcək nəsillərə çatdırılması baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Xüsusilə dağıdılmış və ya dəyişdirilmiş abidələrin əvvəlki vəziyyətini əks etdirən sənədlərin qorunması gələcək elmi araşdırmalar üçün qiymətli mənbə ola bilər.
Qərbi Azərbaycan məsələsi həm də tarixi yaddaşın gələcək nəsillərə ötürülməsi baxımından mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Gənc nəslin bu mövzuda məlumatlandırılması zamanı emosional yanaşmadan daha çox tarixi sənədlərə, elmi mənbələrə və obyektiv araşdırmalara üstünlük verilməsi vacibdir. Məktəblərdə tarix və coğrafiya fənlərinin imkanlarından istifadə etməklə tarixi yaşayış məntəqələrinin xəritələrinin öyrənilməsi, mədəni irs nümunələrinin tanıdılması və onların qorunmasının əhəmiyyətinin izah edilməsi şagirdlərdə tarixi yaddaşın formalaşmasına kömək edə bilər.
Nəticə etibarilə, Qərbi Azərbaycanda mövcud olmuş Azərbaycan mədəni irsinin öyrənilməsi və sənədləşdirilməsi yalnız keçmişin araşdırılması deyil, həm də gələcək üçün tarixi yaddaşın qorunması deməkdir. Tarixi abidələrin kimliyindən asılı olmayaraq qorunması, onların elmi əsaslarla tədqiq edilməsi və mədəni irsin siyasiləşdirilmədən gələcək nəsillərə çatdırılması bütün tərəflərin marağında olmalıdır. Çünki dağıdılmış bir abidəni yenidən yaratmaq mümkün olsa belə, onun əsrlər boyu daşıdığı tarixi yaddaşı tam şəkildə bərpa etmək çox çətindir.
Tarixi yaddaş qorunduqca xalqların keçmişi, mədəni irs qorunduqca isə bəşəriyyətin ortaq tarixi yaşayır.
Ceyhun Sadizadə - Maştağa qəsəbəsi 28 nömrəli məktəbin coğrafiya müəllimi