Bəzən bir siyasi çıxışın həqiqi mənası onun ayrı-ayrı cümlələrində deyil, həmin cümlələrin bir-biri ilə yaratdığı bütöv məntiqdə üzə çıxır. 15 sentyabr 2026-cı ildə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin Türk Dövlətləri Təşkilatının Müsəlman Dini Rəhbərləri Şurasının üzvlərindən və müşahidəçilərindən, Yəhya Bakuvi Beynəlxalq Konfransının həmtəşkilatçılarından və Qafqaz Xalqları Ali Dini Şurasının üzvlərindən ibarət nümayəndə heyətini qəbul edərkən səsləndirdiyi fikirlər də məhz belə məzmun daşıyır. Çıxışın zahiri çərçivəsi dini liderlərin Bakıda toplaşması olsa da, onun daxilində daha geniş bir siyasi-fəlsəfi fikir xətti görünür: tarixlə müasirliyin, mədəniyyətlə diplomatiyanın, dini dəyərlərlə sülh siyasətinin və regional əməkdaşlıqla qlobal məsuliyyətin bir-birindən ayrılmazlığı.Bakıda eyni günlərdə iki mühüm tədbirin keçirilməsi bu baxımdan təsadüfi hadisə kimi deyil, simvolik məna daşıyan bir hadisə kimi təqdim olunur. Bir tərəfdə Türk Dövlətləri Təşkilatının Müsəlman Dini Rəhbərləri Şurasının 7-ci toplantısı, digər tərəfdə isə XV əsrin böyük Azərbaycan mütəfəkkiri Seyid Yəhya Bakuviyə həsr olunmuş beynəlxalq konfrans keçirilirdi. Prezident İlham Əliyevin çıxışında bu iki tədbirin eyni vaxtda baş tutmasının “böyük mənası” olduğu xüsusi vurğulanır.Bu paralellik əslində iki müxtəlif zaman qatının qarşılaşdırılmasıdır. Birinci qat müasir dünyanın təşkilatlanma, diplomatiya və əməkdaşlıq reallığıdır. İkinci qat isə əsrlərdən keçərək gələn intellektual və mənəvi irsdir. Bu iki qatın Bakıda görüşməsi mühüm bir sual doğurur: keçmişin mənəvi irsi müasir beynəlxalq münasibətlər üçün hansı funksiyanı daşıya bilər?Seyid Yəhya Bakuvi nümunəsi həmin suala cavab vermək üçün təsadüfi seçilmiş tarixi şəxsiyyət deyil. Prezidentin çıxışında Yəhya Bakuvinin Nizami Gəncəvi, Xaqani Şirvani, İmadəddin Nəsimi, Şah İsmayıl Xətai və Məhəmməd Füzuli ilə eyni tarixi-mədəni xətt daxilində təqdim olunması Azərbaycan mədəniyyətinin yalnız milli sərhədlərlə məhdudlaşmayan mahiyyətinə diqqət yönəldir. Bu adların hər biri müxtəlif dövrlərdə yaşasa da, onların irsi Azərbaycan coğrafiyasının Şərq intellektual və mədəni məkanında oynadığı rolu göstərən tarixi ardıcıllıq yaradır.Burada xüsusilə diqqət çəkən məqam həmin irsin yalnız Azərbaycan üçün deyil, İslam dünyası üçün də dəyərli hesab edilməsidir. Bu yanaşma mədəni irsin siyasi sərhədləri aşan təbiətini önə çıxarır. Çünki böyük mütəfəkkirin əsərləri müəyyən bir coğrafiyada meydana gəlsə də, onun ideyaları həmin coğrafiyanın sərhədləri ilə məhdudlaşmır. Beləliklə, Yəhya Bakuvi irsinin müasir dövrdə beynəlxalq konfransın mövzusuna çevrilməsi tarixi şəxsiyyətin yalnız keçmişin nümayəndəsi kimi deyil, müasir dialoq üçün intellektual vasitə kimi də nəzərdən keçirilməsinə imkan yaradır.Məhz burada tarix və diplomatiya arasında incə bir əlaqə meydana çıxır. Diplomatiya yalnız müqavilələr, siyasi bəyanatlar və dövlətlərarası danışıqlardan ibarət deyil. Dövlətlər arasında uzunmüddətli münasibətlərin möhkəmliyi çox vaxt ortaq yaddaş, mədəni yaxınlıq, dini dəyərlər və qarşılıqlı tanınma üzərində qurulur. Bu mənada mədəni irs diplomatiyanın yumşaq, lakin uzunmüddətli təsir imkanlarından biri kimi çıxış edə bilər.Bakının həmin tədbirlərə ev sahibliyi etməsi isə Azərbaycanın öz coğrafi və tarixi mövqeyinə verdiyi məna ilə əlaqələndirilir. Prezidentin çıxışında Azərbaycan həm Türk dünyasının bir hissəsi, həm də Qafqaz ölkəsi kimi təqdim edilir. Bu iki məkanın bir-birindən təcrid olunmuş coğrafiyalar deyil, tarix boyu müxtəlif əlaqələrlə kəsişən məkanlar olduğu vurğulanır.Bu fikir Azərbaycanın regional mövqeyinin yalnız coğrafi anlayışla izah edilməsinin kifayət etmədiyini göstərir. Azərbaycan xəritədə Qafqazın ölkəsidir, eyni zamanda tarixi, dil, mədəniyyət və siyasi əlaqələri baxımından Türk dünyasının mühüm hissəsidir. Digər tərəfdən, İslam mədəniyyətinin müxtəlif təbəqələri Azərbaycan tarixində mühüm izlər qoymuşdur. Buna görə də Azərbaycan üçün Türk dünyası, Qafqaz və İslam aləmi üç ayrı istiqamət deyil, müəyyən məqamlarda bir-birini tamamlayan əlaqələr sistemi kimi çıxış edir.Məhz dini liderlərin tərkibinə nəzər saldıqda bu coğrafi-siyasi əlaqələndirmənin praktiki ifadəsini görmək mümkündür. Görüşdə TDT ölkələrinin dini rəhbərləri ilə yanaşı, Gürcüstan və Suriya dini liderləri, Şimali Qafqazın, o cümlədən Dağıstan və Çeçenistanın dini nümayəndələri də iştirak ediblər. Prezidentin çıxışında bu iştirak “birliyin nümunəsi” kimi xarakterizə olunur.Bu tərkibin özü diqqətəlayiqdir. Çünki burada yalnız eyni dini mənsubiyyət deyil, müxtəlif siyasi və coğrafi məkanların nümayəndələri bir masa ətrafında toplanır. TDT çərçivəsində Mərkəzi Asiya və Anadolu istiqaməti, Qafqazın müxtəlif hissələri və Yaxın Şərq coğrafiyası bir tədbirdə təmsil olunur. Bu, dini diplomatiyanın regional dialoq üçün istifadə edə biləcəyi platformanın genişliyini göstərir.Dini liderlərin beynəlxalq münasibətlərdə rolu xüsusilə həssas xarakter daşıyır. Dövlətlərin siyasi mövqeləri müəyyən məsələlərdə fərqlənə bilər, lakin dini liderlərin sülh, əmin-amanlıq, qarşılıqlı hörmət və zorakılığın rədd edilməsi istiqamətindəki çağırışları cəmiyyətlər arasında dialoqun sosial bazasını genişləndirə bilər. Prezidentin çıxışında “müsəlman dini liderlərin hər bir sözü”nün müsəlman icmaları üçün dəyərli olduğu vurğulanaraq onların sülh və əməkdaşlığa yönəlmiş mesajlarının cəmiyyətlərə təsir imkanına diqqət çəkilir.Bu yanaşma dini institutların rolunu yalnız dini ayin və ibadət çərçivəsində görməyən daha geniş sosial baxışdır. Müasir dünyada din ictimai həyatın mühüm komponentlərindən biri olaraq qalır. Buna görə də dini liderlərin məsuliyyəti yalnız dini hökmlərin izahı ilə bitmir; onların sülh mədəniyyətinin formalaşmasına, məzhəblərarası münasibətlərin qorunmasına və dini radikallaşmanın qarşısının alınmasına verdiyi töhfə də əhəmiyyət kəsb edir.Azərbaycanın İslam həmrəyliyi ilə bağlı mövqeyi də çıxışda məhz əməli fəaliyyət kontekstində təqdim edilir. Prezident Azərbaycanda İslam Əməkdaşlıq Təşkilatı və ICESCO xətti ilə keçirilmiş tədbirləri, xüsusilə 2017-ci ildə Bakıda keçirilən IV İslam Həmrəyliyi Oyunlarını xatırladır. Burada idman tədbirinə yalnız idman yarışması kimi deyil, “birlik bayramı” kimi yanaşılması mühüm simvolik məna daşıyır.Bu nümunə göstərir ki, beynəlxalq həmrəylik həmişə siyasi konfransların dili ilə qurulmur. Bəzən idman, mədəniyyət, elm, din və humanitar əməkdaşlıq daha geniş sosial təmas imkanları yaradır. Müxtəlif ölkələrdən insanların bir məkanda görüşməsi və qarşılıqlı ünsiyyət qurması siyasi münasibətlərdən kənarda sosial yaxınlaşma üçün də zəmin yarada bilər.Bu baxımdan 2017-ci ildə keçirilmiş İslam Həmrəyliyi Oyunları ilə 2026-cı ildə Bakıda keçirilən dini liderlərin toplantısı arasında müəyyən institusional davamlılıq görmək mümkündür. Birincidə idman vasitəsilə həmrəylik ideyası önə çıxırdısa, ikincidə dini diplomatiya və mənəvi dialoq ön plana keçir. Hər iki halda isə müxtəlif ölkələrin nümayəndələrinin eyni platformada bir araya gətirilməsi əsas elementdir.2027-ci ildə Bakıda İslam Əməkdaşlıq Təşkilatının Zirvə Görüşünün keçirilməsinin çıxışda qeyd olunması isə məsələyə daha geniş zaman perspektivi əlavə edir. Prezident bunu dünyada gedən proseslərin fonunda əhəmiyyətli hadisə kimi təqdim edir və müsəlman ölkələri arasında anlaşılmazlıqların və toqquşmaların azalması arzusunu ifadə edir.Burada diqqət çəkən əsas məqam Azərbaycanın özünü yalnız tədbir keçirən ölkə kimi deyil, müxtəlif tərəflər arasında dialoqa şərait yaradan platforma kimi təqdim etməsidir. Prezidentin çıxışında Azərbaycanın təmsil olunduğu təşkilatlarda “birləşdirici, barışdırıcı və əməkdaşlığa istiqamət verən” ölkə kimi çıxış etdiyi bildirilir. Bu, siyasi bəyanatdır və onun qiymətləndirilməsi ayrıca siyasi təhlil predmeti ola bilər; lakin faktiki səviyyədə Bakının müxtəlif beynəlxalq, dini və humanitar tədbirlərə ev sahibliyi etdiyi müşahidə olunur.Çıxışın daha mühüm tərəflərindən biri dini həmrəylik məsələsinin yalnız mənəvi çağırış kimi saxlanılmamasıdır. Burada İslam dünyasında mövcud olan qarşıdurmaların aradan qaldırılması üçün “müştərək səylər” ideyası irəli sürülür. Bu, müasir beynəlxalq münasibətlər baxımından mühüm yanaşmadır. Çünki heç bir regional və ya qlobal problem yalnız bir aktorun iradəsi ilə həll olunmur. Qarşılıqlı maraqların uzlaşdırılması, dialoq kanallarının açıq saxlanılması və etimadın yaradılması uzunmüddətli proses tələb edir.Dini diplomatiyanın üstünlüyü də müəyyən mənada burada meydana çıxır. Siyasi münasibətlərdə tərəflər arasında fikir ayrılıqları ola bilər, lakin dini və humanitar dialoq daha yumşaq kommunikasiya kanalı yarada bilər. Bununla belə, dini diplomatiyanın siyasi diplomatiyanı əvəz etməsi deyil, onu tamamlaması daha real yanaşmadır. Dini liderlərin sülh çağırışları siyasi qərarların yerini tutmur, lakin həmin qərarların cəmiyyətlər tərəfindən qəbul edilməsinə müsbət sosial zəmin yarada bilər.Çıxışın Qarabağla bağlı hissəsi isə bu ümumi konsepsiyanı Azərbaycanın konkret tarixi təcrübəsi ilə əlaqələndirir. Dini liderlərin Ağdam, Xankəndi, Xocalı və Şuşaya səfər edəcəklərinin bildirilməsi dini nümayəndələrin yalnız Bakıda keçirilən toplantıda iştirak etməsi ilə kifayətlənməyəcəyini, eyni zamanda Azərbaycanın yaxın tarixinin mühüm məkanlarını görəcəyini göstərir.Burada Qarabağ mövzusu yalnız hərbi-siyasi məsələ kimi təqdim olunmur. Məscidlərin dağıdılması, dini-mədəni irsin vəziyyəti və Xocalı ilə bağlı yaddaş məsələlərinin önə çıxarılması münaqişənin humanitar və mədəni ölçüsünü də göstərir. Bu yanaşma xüsusilə dini liderlərin iştirakı baxımından anlaşılandır. Çünki dini məkanların dağıdılması və ya zədələnməsi yalnız memarlıq abidəsinin itirilməsi deyil, həmin cəmiyyətin kollektiv yaddaşına toxunan məsələdir.Prezidentin çıxışında Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda dağıdılmış yaşayış məntəqələrindən və məscidlərdən danışılması, daha sonra həmin ərazilərdə həyata keçirilən bərpa və məskunlaşma prosesinə keçilməsi keçmişlə gələcək arasında kontrast yaradır. Rəsmi məlumata görə, 2026-cı ilin sentyabrında artıq 48 şəhər və kənddə insanların yaşadığı, 90 mindən çox insanın həmin ərazilərdə məskunlaşdığı bildirilib.Bu məqamda “Böyük Qayıdış” anlayışı sadəcə sosial proqram deyil, həm də yaddaş və məkan münasibətinin yenidən qurulması kimi nəzərdən keçirilə bilər. İnsanların əvvəlki yaşayış yerlərinə qayıtması yalnız fiziki köç prosesi deyil; məktəblərin, məscidlərin, xəstəxanaların, mədəniyyət obyektlərinin və sosial infrastrukturun yenidən yaradılması ilə müşayiət olunan kompleks prosesdir.Dini liderlərin Qarabağa səfərinin belə bir kontekstdə təşkil edilməsi də simvolik məna daşıyır. Çünki onlar həm münaqişənin dağıntılarını, həm də sonrakı bərpa prosesini müşahidə edə biləcəklər. Belə səfərlər siyasi mövqelərin dəyişdirilməsindən daha çox, iştirakçıların hadisələri birbaşa görməsi baxımından əhəmiyyətlidir.Çıxışın Qarabağ hissəsində tarixi yaddaş məsələsi də xüsusi yer tutur. Xocalı qurbanlarının, dağıdılmış məscidlərin və mədəniyyət ocaqlarının unudulmaması çağırışı yaddaşın gələcək siyasi və ictimai davranışa təsiri məsələsini gündəmə gətirir. Burada yaddaşın iki tərəfi vardır: bir tərəfdən baş vermiş hadisələrin unudulmaması, digər tərəfdən isə həmin yaddaşın gələcək qarşıdurmaların qarşısının alınmasına xidmət etməsi. Sülh prosesinin davamlılığı üçün hər iki məsələ arasında həssas tarazlığın qorunması vacibdir.Azərbaycan-Ermənistan münasibətləri ilə bağlı çıxışda hazırda sülh prosesinin getdiyi və uzunmüddətli sülhə ümid ifadə edildiyi də qeyd olunur. Eyni zamanda, keçmişdə baş vermiş hadisələrin unudulmayacağı bildirilir. Bu iki fikir ilk baxışda zidd görünə bilər: sülh üçün keçmişi unutmaq lazımdırmı? Əslində, tarix elmi baxımından yaddaşla barış arasında belə sadə qarşıdurma yoxdur. Cəmiyyət həm keçmişini xatırlaya, həm də gələcək münasibətləri başqa prinsiplər üzərində qura bilər.Bu baxımdan çıxışın daha geniş fəlsəfi məntiqi meydana çıxır: yaddaş intiqamın deyil, məsuliyyətin mənbəyinə çevrilməlidir. Keçmiş hadisələrin xatırlanması gələcəkdə oxşar faciələrin qarşısının alınmasına xidmət etdiyi zaman tarix siyasi alət olmaqdan çıxaraq ictimai dərs funksiyası qazana bilər.Çıxışda Azərbaycanın hərbi gücünün və müdafiə qabiliyyətinin də vurğulanması təhlükəsizlik məsələsinin dini və humanitar gündəmdən ayrı tutulmadığını göstərir. Prezident suverenliyin və ərazi bütövlüyünün təminatları sırasında dövlət iradəsini, hərbi gücü, ictimai birliyi, iman və milli dəyərləri sadalayır.Bu yanaşmanın analitik baxımdan maraqlı tərəfi ondan ibarətdir ki, burada təhlükəsizlik yalnız hərbi kateqoriya kimi təqdim edilmir. Hərbi güc dövlətin fiziki təhlükəsizliyini təmin edən amillərdən biri olduğu halda, ictimai birlik, mənəvi dəyərlər və kollektiv yaddaş dövlətin sosial dayanıqlığı ilə əlaqələndirilir. Müasir dövlətçilik nəzəriyyəsində də təhlükəsizlik getdikcə daha çox kompleks anlayış kimi nəzərdən keçirilir.Çıxışın digər diqqətçəkən tərəfi isə dini liderlərin rolunun dövlətlərarası münasibətlərin daha geniş kontekstinə yerləşdirilməsidir. Burada din, mədəniyyət, tarix və regional əməkdaşlıq bir-birindən təcrid edilmir. Əksinə, onların bir-birini tamamlayan sosial-siyasi resurslar olduğu fikri önə çıxır.Seyid Yəhya Bakuvi ilə bağlı keçirilən beynəlxalq konfransın TDT dini liderlərinin toplantısı ilə eyni vaxtda keçirilməsi də məhz bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət qazanır. Birinci tədbir elmi-mədəni irsi, ikinci tədbir isə müasir dini əməkdaşlığı təmsil edir. Onların eyni məkanda və eyni zaman kəsiyində birləşdirilməsi tarixi irsin müasir dialoq üçün istifadə imkanını göstərir.Yəhya Bakuvinin irsinin bu kontekstdə təqdim olunması həm də Azərbaycanın dini-fəlsəfi ənənəsinin müxtəlif təbəqələrinin yenidən elmi dövriyyəyə daxil edilməsini stimullaşdıra bilər. Tarixi şəxsiyyətlərin yalnız xatirə səviyyəsində deyil, onların əsərlərinin, ideyalarının, fəlsəfi baxışlarının və dövrünün ictimai münasibətlərinin akademik tədqiqi daha mühüm nəticə verə bilər. Belə konfransların əsas elmi dəyəri də məhz burada — irsin müasir elmi metodlarla yenidən araşdırılmasındadır.Bu baxımdan Yəhya Bakuvi yalnız “keçmişin böyük şəxsiyyəti” kimi təqdim olunmamalıdır. Onun irsi orta əsr Azərbaycanının intellektual mühitini, sufizm və fəlsəfi düşüncə arasındakı münasibətləri, Bakı şəhərinin regional mədəni mərkəz kimi rolunu və həmin dövrün İslam dünyasındakı fikir mübadiləsini araşdırmaq üçün mühüm mənbədir. Onun adının müasir beynəlxalq konfransın mərkəzinə çıxarılması bu istiqamətdə yeni tədqiqatların aparılması üçün stimul yarada bilər.Çıxışın daha bir mühüm nəticəsi dini həmrəylik anlayışının məzhəb və coğrafiya sərhədlərini aşan məzmunla təqdim edilməsidir. Görüşdə müxtəlif ölkələrdən dini rəhbərlərin iştirakı göstərir ki, İslam dünyasında fərqli dini institutlar arasında dialoq imkanları mövcuddur. Eyni zamanda, belə platformaların davamlı olması üçün yalnız siyasi iradə deyil, elmi, dini və ictimai institutların da əməkdaşlığı tələb olunur.Bu mənada Bakıda keçirilən tədbirləri yalnız protokol xarakterli görüş kimi qiymətləndirmək kifayət etməz. Onların nəticəsi konkret sənədlərdən və bəyanatlardan əlavə, müxtəlif dini qurumların bir-biri ilə birbaşa əlaqələr yaratması, ortaq elmi layihələrin təşviqi, dini təhsil və irs sahəsində əməkdaşlıq, məzhəblərarası dialoqun inkişafı kimi istiqamətlərdə də ölçülə bilər.TDT çərçivəsində dini liderlərin toplantısının institusional xarakter alması da ayrıca diqqət tələb edir. Görüşün artıq 7-ci dəfə keçirilməsi bu platformanın birdəfəlik tədbir olmadığını göstərir. Rəsmi çıxışdan məlum olur ki, TDT ölkələri arasında 60-dan çox sahədə əməkdaşlıq mövcuddur və dini sahə də həmin əməkdaşlıq istiqamətlərindən biri kimi təqdim edilir. TDT Baş katibi Kubanıçbek Ömüralıyev də din sahəsində əməkdaşlığı və fətva məsələləri üzrə fəaliyyətləri qeyd edib.Buradan daha geniş nəticə çıxarmaq mümkündür: Türk dünyasında inteqrasiya yalnız iqtisadiyyat, nəqliyyat, enerji və təhlükəsizliklə məhdudlaşmır. Mədəniyyət, təhsil və din kimi sahələr də bu inteqrasiyanın sosial-mənəvi tərəfini formalaşdırır. Lakin belə inteqrasiyanın davamlılığı üçün əsas şərt müxtəlif ölkələrin dini və mədəni fərqliliklərinin qorunması ilə ümumi dəyərlərin uzlaşdırılmasıdır.Azərbaycanın bu prosesdəki mövqeyi də onun coğrafi xüsusiyyətlərindən irəli gələn çoxvektorlu xarakter daşıyır. Ölkə eyni zamanda Xəzər hövzəsi, Cənubi Qafqaz, Türk dünyası və İslam dünyası ilə əlaqəli məkandır. Buna görə Bakıda keçirilən beynəlxalq tədbirlərdə müxtəlif regional qrupların nümayəndələrinin bir araya gəlməsi coğrafi baxımdan da məntiqli görünür.Bütün bunların fonunda çıxışın əsas ideyasını bir cümlə ilə ifadə etmək lazım gəlsə, onu belə formalaşdırmaq mümkündür: müasir dövrdə mənəvi və mədəni yaxınlıq yalnız keçmişin xatirəsi deyil, gələcəyin əməkdaşlıq resursudur. Tarix burada arxivdə qalmış hadisələr toplusu kimi deyil, bu günün münasibətlərinə təsir edə bilən canlı yaddaş kimi çıxış edir.Lakin bu yanaşmanın elmi baxımdan səmərəli olması üçün tarixə münasibətdə bir mühüm prinsip qorunmalıdır: tarixi irs siyasi məqsədlərə uyğunlaşdırılmaqdan daha çox, elmi tədqiqatın predmetinə çevrilməlidir. Yəhya Bakuvi, Nizami, Nəsimi, Xaqani, Füzuli və digər böyük şəxsiyyətlərin irsi nə qədər çox araşdırılarsa, onların regional və ümumbəşəri əhəmiyyəti də bir o qədər aydın görünər.Eyni prinsip dini diplomatiyaya da aiddir. Dini liderlərin sülh çağırışlarının real nəticə verməsi üçün həmin çağırışlar konkret əməkdaşlıq mexanizmləri ilə tamamlanmalıdır. Birgə elmi konfranslar, dini təhsil proqramları, gənclər arasında maarifləndirmə layihələri, məzhəblərarası dialoq platformaları, dini irsin qorunması üzrə ortaq təşəbbüslər və humanitar layihələr bu istiqamətdə praktiki nəticələr yarada bilər.Beləliklə, 15 sentyabr 2026-cı il görüşünü yalnız bir dövlət başçısının dini liderlərlə görüşü kimi deyil, bir neçə paralel prosesin kəsişmə nöqtəsi kimi oxumaq mümkündür. Burada bir tərəfdə Türk Dövlətləri Təşkilatının institusional inkişafı, digər tərəfdə İslam dünyasında həmrəylik axtarışları, üçüncü tərəfdə Qafqazda dini və mədəni dialoq, dördüncü istiqamətdə Azərbaycanın tarixi-mədəni irsinin beynəlxalq təqdimatı, nəhayət, Qarabağ nümunəsində müharibədən sonrakı bərpa və yaddaş siyasəti dayanır.Görüşün tərkibi də bu çoxqatlı xarakteri təsdiqləyir. TDT-nin Baş katibi, Qazaxıstan, Qırğızıstan, Türkiyə, Özbəkistan, Türkmənistan və Şimali Kiprin dini rəhbərləri ilə yanaşı, Müsəlman Ağsaqqalları Şurası, IRCICA, Beynəlxalq İslam Fiqhi Təşkilatı, Qafqazın müxtəlif dini qurumları, Gürcüstan və Suriya nümayəndələrinin iştirak etməsi tədbirin sırf bir təşkilatın daxili toplantısından daha geniş coğrafiyaya malik olduğunu göstərir.Bu müxtəlifliyin ən mühüm potensialı dialoq imkanındadır. Müasir dünyada dini, etnik və siyasi fərqliliklərin artdığı bir şəraitdə fərqli qrupların bir masa ətrafında oturması özü ayrıca kommunikasiya mexanizmi yaradır. Bunun davamlı nəticəyə çevrilməsi isə toplantıların konkret əməkdaşlıq proqramları ilə əlaqələndirilməsindən asılıdır.Məhz buna görə Bakıda keçirilən tədbirlərin əhəmiyyətini yalnız iştirakçıların sayında və nümayəndə heyətlərinin səviyyəsində deyil, onların yaratdığı davamlı əlaqələrdə axtarmaq daha məqsədəuyğundur. Tarix göstərir ki, uzunmüddətli münasibətlər yalnız siyasi qərarlarla deyil, insanların bir-birini tanıması ilə möhkəmlənir. Din, mədəniyyət və elm isə bu tanışlığın ən davamlı kanallarından ola bilər.Prezident İlham Əliyevin çıxışının son hissəsində Şeyxülislam Allahşükür Paşazadəyə təşəkkür etməsi də dini diplomatiyanın institusional tərəfinə diqqət çəkir. Çıxışda Şeyxülislamın Azərbaycan, Qafqaz, Türk dünyası və İslam dünyasında fəaliyyəti qeyd olunur. Daha sonra Şeyxülislamın öz çıxışında Yəhya Bakuvi irsi, İslamın mötədil anlayışı, multikulturalizm və dinlərarası münasibətlər barədə fikirləri bu mövzuların bir-biri ilə əlaqəsini daha da gücləndirir.Türkiyə Diyanət İşləri İdarəsinin sədri Safi Arpaquşun çıxışı isə tədbirin TDT çərçivəsindəki qardaşlıq və əməkdaşlıq aspektini ifadə edir. TDT Baş katibi Kubanıçbek Ömüralıyev də dini sahədə əməkdaşlığın təşkilatın ümumi fəaliyyət istiqamətlərindən biri olduğunu bildirir. Bu çıxışlar Prezidentin nitqində irəli sürülən regional dialoq ideyasının tədbir iştirakçıları tərəfindən müxtəlif aspektlərdən tamamlandığını göstərir.Belə bir mənzərə qarşısında Azərbaycanın qarşısında duran əsas məsələ yalnız beynəlxalq tədbirlərə ev sahibliyi etmək deyil, həmin tədbirlərin yaratdığı intellektual və institusional kapitalı davamlı əməkdaşlığa çevirməkdir. Yəhya Bakuvi konfransından yeni elmi nəşrlər, dini liderlərin toplantısından davamlı əməkdaşlıq mexanizmləri, Qarabağ səfərlərindən mədəni irsin qorunması üzrə beynəlxalq dialoq, İslam Əməkdaşlıq Təşkilatının gələcək zirvə görüşündən isə daha geniş çoxtərəfli təşəbbüslər meydana çıxa bilər.Bu baxımdan 15 sentyabr görüşünün əsas əhəmiyyəti onun bir gündə baş verməsində deyil, müxtəlif zaman və məkanları bir-biri ilə əlaqələndirməsindədir. XV əsrdə yaşamış Yəhya Bakuvi ilə XXI əsrin dini liderləri eyni şəhərdə, eyni günlərin içində bir mənəvi xətt üzrə birləşir. Orta əsrlərin intellektual irsi müasir diplomatiyanın gündəliyinə daxil olur. Qafqaz, Türk dünyası və İslam aləmi müxtəlif siyasi xəritələrin hissələri olmaqla yanaşı, ortaq dialoq məkanına çevrilir.Tarixə belə baxışın mühüm bir xüsusiyyəti var: keçmiş yalnız geridə qalmır. Bəzən əsrlər əvvəl deyilmiş sözlər, yaradılmış əsərlər və formalaşmış düşüncə məktəbləri yüzillər sonra başqa bir siyasi və mədəni mühitdə yeni məna qazana bilir. Yəhya Bakuvi nümunəsində də əsas məsələ yalnız onun kim olduğunu xatırlamaq deyil, onun irsinin XXI əsrin insanına nə deyə biləcəyini araşdırmaqdır.Eyni zamanda, dini diplomatiyanın müasir dünyada qarşılaşdığı əsas məsələ də budur: din fərqləri dərinləşdirən amil kimi deyil, insanları birləşdirən mənəvi resurs kimi necə istifadə oluna bilər? Bunun cavabı yalnız siyasi bəyanatlarda deyil, təhsil, elm, mədəniyyət və ictimai dialoq sahələrində görülən konkret işlərdə axtarılmalıdır.Bu mənada Bakıdakı görüşün simvolik xətti kifayət qədər aydındır. Bir tərəfdə Yəhya Bakuvi kimi mütəfəkkirin irsi, digər tərəfdə dini liderlərin müasir məsuliyyəti, üçüncü tərəfdə isə Azərbaycan, Qafqaz və Türk dünyasının qarşılıqlı əlaqəsi dayanır. Bu üç xətt bir nöqtədə — əməkdaşlıq ideyasında kəsişir.Nəticə etibarilə, 15 sentyabr 2026-cı ildə keçirilən görüşü Azərbaycan dövlətinin beynəlxalq dini və mədəni diplomatiya gündəliyinin mühüm nümunələrindən biri kimi xarakterizə etmək mümkündür. Rəsmi çıxışda səsləndirilən fikirlərdə tarix, mədəniyyət, din, sülh, regional əməkdaşlıq və Qarabağ məsələsi bir-birindən ayrı mövzular kimi deyil, qarşılıqlı şəkildə əlaqələndirilmiş məsələlər kimi təqdim edilir.Bu yanaşmanın ən mühüm cəhəti isə birlik ideyasının yalnız emosional çağırış səviyyəsində saxlanılmamasıdır. Birlik burada tarixi yaddaş, mədəni irs, dini dialoq, institusional əməkdaşlıq və regional sülh kimi müxtəlif səviyyələrdə izah edilir. Bu səviyyələr bir-birini tamamladıqda regional əməkdaşlıq daha geniş sosial və mədəni əsas əldə edə bilər.Bakı bu baxımdan yalnız tədbirin keçirildiyi şəhər deyil, müxtəlif tarixlərin və coğrafiyaların görüşdüyü məkan kimi çıxış edir. Yəhya Bakuvinin XV əsr Bakısından XXI əsrin beynəlxalq Bakı şəhərinə uzanan mənəvi xətt, Türk dünyasından Qafqaza, Qafqazdan İslam aləminə açılan əlaqələr və Qarabağın dağıntıdan dirçəlişə keçən hekayəsi eyni siyasi-mədəni məkanın müxtəlif qatlarını göstərir.Tarixin ən mühüm dərslərindən biri də budur ki, coğrafiyalar dəyişir, siyasi sistemlər dəyişir, dövlətlər dəyişir, lakin xalqların yaratdığı mənəvi irs uzun müddət yaşaya bilir. Bu irs yalnız keçmişin yadigarı deyil; doğru tədqiq və düzgün təqdim olunduğu halda gələcək əməkdaşlıqlar üçün də intellektual zəmin yarada bilər. 15 sentyabr görüşünün mahiyyəti də müəyyən mənada məhz bu nöqtədə görünür: keçmişin yaddaşı ilə gələcəyin əməkdaşlığı arasında körpü yaratmaq.Beləliklə, Bakıda dini liderlərin, alimlərin və müxtəlif ölkələri təmsil edən nümayəndələrin bir araya gəlməsi təkcə diplomatik protokol hadisəsi kimi deyil, daha geniş bir prosesin hissəsi kimi nəzərdən keçirilə bilər. Bu prosesdə əsas məsələ müxtəliflik içərisində dialoq imkanının qorunması, dini və mədəni irsin qarşıdurma deyil, anlaşma üçün istifadə edilməsi və tarixi yaddaşın gələcək sülh üçün məsuliyyətli şəkildə dəyərləndirilməsidir. Bu istiqamətdə Bakıdakı tədbirlər Azərbaycanı Türk dünyası, Qafqaz və İslam aləmi arasında qarşılıqlı ünsiyyət məkanlarından biri kimi təqdim edən konkret nümunə təşkil edir.Əgər XXI əsrdə beynəlxalq münasibətlərin əsas suallarından biri “kim daha güclüdür?” sualıdırsa, digər və bəlkə də daha uzunmüddətli sual “kim bir-birini dinləyə bilir?” sualıdır. Dini liderlərin görüşləri, Yəhya Bakuvi irsinin müzakirəsi və müxtəlif coğrafiyaların nümayəndələrinin Bakıda bir araya gəlməsi məhz ikinci sualın ətrafında düşünmək üçün imkan yaradır. Çünki davamlı sülh yalnız güc balansından deyil, qarşılıqlı anlaşmadan, yaddaşdan, dialoqdan və birgə məsuliyyətdən də asılıdır.Bakıdakı görüşün tarixi və siyasi mənası da məhz bu geniş çərçivədə daha aydın görünür: bir şəhərdə müxtəlif coğrafiyaların nümayəndələri, müxtəlif əsrlərin ideyaları və müxtəlif ictimai təcrübələr qarşılaşır. Keçmiş danışır, müasirlik cavab verir və gələcək üçün əsas məsələ bu dialoqun davam etdirilməsidir.
Həsən Xələfov
Bakı şəhər 28 №-li tam orta məktəb