Naxçıvandan başlayan yol: 1992-ci il noyabrın 21-də YAP-ın təsisi

Naxçıvandan başlayan yol: 1992-ci il noyabrın 21-də YAP-ın təsisi

Yeni Azərbaycan Partiyasının (YAP) yaranma tarixi 1992-ci ilin noyabr ayına təsadüf edir və bu hadisə respublikanın siyasi həyatında dönüş nöqtələrindən biri sayılır. 1992-ci il noyabrın 21-də Naxçıvan şəhərində keçirilən təsis konfransı təkcə yeni siyasi qurumun doğuşunu deyil, həm də ölkənin çətin sınaqlardan keçdiyi bir dövrdə milli dövlətçilik ideyasının yenidən təşkilatlanmasını əks etdirirdi. Həmin vaxt Azərbaycan həm daxili siyasi böhranın, həm də Dağlıq Qarabağ münaqişəsi fonunda ağır hərbi məğlubiyyətlərin yaşandığı mürəkkəb mərhələni keçirirdi. Müstəqilliyin bərpasından cəmi bir neçə il ötsə də, gənc dövlətin idarəetmə mexanizmləri zəif idi, cəmiyyətdə qütbləşmə güclənir, iqtisadi əlaqələr pozulurdu. Məhz belə bir şəraitdə Naxçıvanda toplaşan nümayəndələr ölkənin gələcəyinə dair yeni yol xəritəsi axtarırdılar. Konfransın məkanı kimi Naxçıvanın seçilməsi təsadüfi deyildi. Muxtar respublika blokada şəraitində yaşayır, enerji və nəqliyyat çətinliklərinə baxmayaraq, ictimai sabitliyi qoruyub saxlaya bilirdi. Bu sabitliyin başında isə Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin sədri Heydər Əliyev dururdu. Sovet dövründə Azərbaycana uzun illər rəhbərlik etmiş, sonradan SSRİ rəhbərliyində yüksək vəzifə tutmuş bu təcrübəli dövlət xadimi 1990-cı ildə doğma Naxçıvana qayıtmış və regionun idarəçiliyini öz üzərinə götürmüşdü. Onun ətrafında toplaşan ziyalılar, alimlər, mədəniyyət xadimləri və yerli rəhbər işçilər ümumrespublika miqyasında yeni siyasi təşkilat yaratmaq ideyasını müzakirə edirdilər. Təsis konfransında partiyanın adı, proqram prinsipləri və nizamnaməsi qəbul edildi, rəhbər orqanlar formalaşdırıldı. Heydər Əliyev partiyanın sədri seçildi. Partiyanın adının “Yeni Azərbaycan” olması da simvolik məna daşıyırdı və onun yeni tarixi mərhələdə milli maraqların keşiyində dayanmaq iddiasını ifadə edirdi. Tarixi bir məqamı da xüsusi vurğulamaq lazımdır: konfrans keçirilən gün, yəni noyabrın 21-i, sonralar Azərbaycanda Dünya Azərbaycanlılarının Həmrəyliyi günü ilə yanaşı, partiyanın yaranma günü kimi də yaddaşlara həkk olundu. Konfransın qəbul etdiyi sənədlərdə dövlət müstəqilliyinin möhkəmləndirilməsi, ərazi bütövlüyünün qorunması, qanunun aliliyi, milli-mənəvi dəyərlərə söykənən cəmiyyət quruculuğu, bazar iqtisadiyyatına keçid və sosial ədalət kimi prinsiplər əsas götürülürdü. Partiyanın ideoloji bazası azərbaycançılıq düşüncəsinə əsaslanırdı və bu anlayış dil, tarix, mədəniyyət və dövlətçilik ənənələrinin vəhdətini nəzərdə tuturdu. Həmin dövrün müşahidəçilərinin qeyd etdiyi kimi, təşkilatın yaranması yalnız siyasi proses deyildi, bu, həm də cəmiyyətdə etimad və sabitlik axtarışının nəticəsi idi. İnsanlar xaosdan yorulmuşdu və təcrübəli, ardıcıl siyasət yürüdə biləcək qüvvəyə ehtiyac duyurdular. Heydər Əliyevin şəxsiyyəti bu baxımdan mərkəzi rol oynadı. Onun idarəçilik təcrübəsi, diplomatik bacarığı və dövlət quruculuğuna dair baxışları partiyanın ilk illərdəki fəaliyyətinin istiqamətini müəyyən etdi. Təsis konfransından sonra partiya təşkilatları sürətlə respublikanın rayon və şəhərlərində yaradılmağa başladı. Qısa müddətdə minlərlə insan sıralara qoşuldu və bu proses 1993-cü ilin yayında yaşanan ictimai-siyasi böhran zamanı partiyanın siyasi dayaq rolunu artırdı. Həmin ilin iyun ayında Heydər Əliyevin xalqın tələbi ilə Bakıya dəvət olunması və ardınca ölkə rəhbərliyinə gəlməsi YAP-ın təsisindən sonrakı əsas siyasi mərhələ kimi dəyərləndirilir. Sonrakı illərdə partiya parlament seçkilərində iştirak etdi, qanunvericilik orqanında əksəriyyət qazandı və dövlət siyasətinin formalaşmasında mühüm təsir gücünə çevrildi. 1990-cı illərin ortalarında qəbul edilən Konstitusiya, neft strategiyasının həyata keçirilməsi, atəşkəs rejiminin əldə olunması və iqtisadi islahatlar bu dövrün əsas nəticələri kimi xatırlanır. Əlbəttə, YAP-ın tarixi və rolu barədə müxtəlif fikirlər mövcuddur. Tərəfdarları onu sabitliyin, inkişafın və dövlətçiliyin təminatçısı hesab edir, tənqidçiləri isə siyasi rəqabətin məhdudluğuna və hakimiyyət-partiya münasibətlərinin şəffaflığına dair suallar qaldırırlar. Bununla belə, 1992-ci ilin noyabrında Naxçıvanda atılan addımın Azərbaycanın yaxın tarixində mühüm iz qoyduğunu inkar etmək çətindir. Bu gün həmin konfransdan otuz ildən çox vaxt keçir və tarixi hadisələrə soyuqqanlı baxış bucağı tələb olunur. Konfrans keçirildiyi dövrün reallıqlarını, o vaxtkı təhlükələri, qeyri-müəyyənliyi və insanların sabitliyə olan ehtiyacını nəzərə almadan həmin hadisəni düzgün qiymətləndirmək mümkün deyil. Naxçıvan konfransı göstərdi ki, ağır böhran şəraitində belə cəmiyyət təşkilatlanmaq, ortaq ideya ətrafında birləşmək və gələcək üçün strategiya müəyyənləşdirmək iqtidarındadır. Bu mənada 21 noyabr tarixi təkcə bir partiyanın doğum günü deyil, Azərbaycanın müasir siyasi tarixinin mühüm səhifələrindən biri kimi yaddaşda qalır və hər il həmin günün ildönümündə yenidən müzakirə mövzusuna çevrilir. 21 noyabr 1992-ci il Azərbaycanın yaxın tarixində sadəcə bir siyasi tədbirin keçirildiyi gün kimi deyil, həm də ölkənin müstəqillik yolunda ən ağır və mürəkkəb dövründə yeni siyasi qüvvənin meydana çıxdığı tarix kimi yadda qalıb, çünki həmin dövrdə Azərbaycan hələ sovet imperiyasının dağılmasından sonra yaranmış boşluğun, idarəetmə böhranının, iqtisadi çöküşün, Qarabağda davam edən müharibənin, qaçqın və məcburi köçkün probleminin, siyasi pərakəndəliyin və cəmiyyətdə getdikcə dərinləşən inamsızlığın içərisində idi və belə bir şəraitdə ölkənin müxtəlif bölgələrindən, müxtəlif peşə və sosial təbəqələrdən olan insanlar Bakıda toplaşaraq Yeni Azərbaycan Partiyasının təsis konfransını keçirdilər, bu konfransın çağırılması təsadüfi deyildi, çünki ondan əvvəl Naxçıvanda formalaşmış ictimai-siyasi mühit, Heydər Əliyevin ətrafında birləşən ziyalıların, ictimai xadimlərin və sıravi vətəndaşların təşəbbüsü artıq ölkə miqyasında yeni bir siyasi təşkilata ehtiyacın olduğunu göstərirdi və insanlar mövcud siyasi qüvvələrin ölkəni böhrandan çıxara bilmədiyini, qərarların gecikdiyini, cəbhədə və arxa cəbhədə koordinasiyanın zəiflədiyini, dövlət idarəçiliyində təcrübə və məsuliyyət çatışmazlığının hiss olunduğunu açıq şəkildə görürdülər və məhz bu narazılıq, eyni zamanda ümid hissi onları bir masa ətrafında birləşdirdi, konfrans iştirakçıları arasında müəllimlər, həkimlər, mühəndislər, elm adamları, mədəniyyət xadimləri, gənclər, müharibə iştirakçıları və rayonlardan gəlmiş nümayəndələr var idi və onların hər biri öz bölgəsində yaşadığı problemləri, insanların gözləntisini, dövlətə inamın bərpasının vacibliyini dilə gətirirdi, konfransda səslənən çıxışlarda əsas fikir ondan ibarət idi ki, Azərbaycanın dövlətçiliyi qorunmalıdır, müstəqillik sadəcə elan olunmuş sənəd olaraq qalmamalı, onun arxasında güclü siyasi iradə, nizamlı idarəetmə, milli birlik və ardıcıl iqtisadi-siyasi kurs dayanmalıdır, iştirakçılar ölkənin ərazi bütövlüyünün təmin olunmasını, Qarabağ probleminin həllində vahid mövqedən çıxış edilməsini, ordu quruculuğunun gücləndirilməsini, qaçqınların taleyinə biganə qalmamağı, iqtisadiyyatda xaosun qarşısının alınmasını və insanların sosial müdafiəsinin təşkilini ən vacib vəzifələr kimi göstərirdilər, eyni zamanda konfransda partiyanın gələcək fəaliyyət prinsipləri də müzakirə olundu və burada dövlətçilik, milli-mənəvi dəyərlərə bağlılıq, hüquqi dövlət quruculuğu, bazar iqtisadiyyatına keçid, vətəndaş həmrəyliyi və siyasi mədəniyyət kimi anlayışlar ön plana çəkildi, nümayəndələr partiyanın yalnız seçki uğrunda mübarizə aparan dar bir təşkilat deyil, cəmiyyətin müxtəlif təbəqələrini birləşdirən, ideya və kadr hazırlayan, dövlət idarəçiliyinə məsuliyyətli yanaşan geniş xalq hərəkatı olmasını istəyirdilər, konfransın gedişində təşkilati məsələlərə də baxıldı, partiyanın proqramı və nizamnaməsi müzakirə edildi, rəhbər orqanların formalaşdırılması haqqında qərarlar qəbul olundu və Heydər Əliyevin partiyanın sədri seçilməsi konfransın ən mühüm qərarlarından biri oldu, çünki onun adı həmin dövrdə insanlar üçün həm idarəetmə təcrübəsi, həm siyasi çəki, həm də böhrandan çıxış ümidilə bağlı idi və iştirakçıların böyük əksəriyyəti hesab edirdi ki, ölkənin belə bir liderliyə, eyni zamanda belə bir təşkilata ehtiyacı var, 21 noyabr konfransının əhəmiyyəti təkcə həmin gün qəbul edilmiş sənədlərlə ölçülmür, onun əsl mənası sonrakı illərdə üzə çıxdı, çünki həmin konfransdan sonra partiya qısa zamanda ölkənin bütün rayonlarında təşkilatlanmağa başladı, yerli təşkilatlar yaradıldı, gənclər və qadınlar üçün bölmələr formalaşdı, ictimaiyyətlə əlaqələr gücləndi və partiya cəmiyyətin müxtəlif qrupları ilə dialoq qurmağa çalışdı, bu proses 1993-cü ildə ölkədə baş verən siyasi dəyişikliklər fonunda daha da sürətləndi və Yeni Azərbaycan Partiyası Azərbaycanın siyasi həyatında aparıcı qüvvələrdən birinə çevrildi, jurnalist gözü ilə həmin dövrə baxanda aydın görünür ki, təsis konfransı təkcə bir partiyanın yaranması deyildi, həm də sovet dövründən sonra Azərbaycan cəmiyyətinin öz siyasi kimliyini axtardığı, hansı dəyərlər ətrafında birləşəcəyini müəyyənləşdirməyə çalışdığı bir mərhələnin ifadəsi idi, insanlar artıq şüarlarla deyil, konkret proqramla, məsuliyyət daşıyan liderliklə və gündəlik həyata təsir edən qərarlarla maraqlanırdılar və konfransda bu tələbat açıq şəkildə hiss olunurdu, o gün Bakıda səslənən fikirlərin bir hissəsi sonralar dövlət siyasətinin tərkib hissəsinə çevrildi, bəziləri isə zamanla dəyişdi və yenidən dəyərləndirildi, lakin konfransın tarixi yaddaşda qalmasının əsas səbəbi onun Azərbaycanın müstəqillik tarixinin ən çətin anında keçirilməsi və ölkənin gələcəyi ilə bağlı müzakirələrin məhz həmin zalda, həmin insanların iştirakı ilə aparılmasıdır, bu gün həmin hadisəni xatırlayarkən onun sadəcə arxiv sənədi olmadığını, o dövrün insanlarının qorxusunu, ümidini, məyusluğunu və eyni zamanda birləşmək istəyini əks etdirən canlı tarix olduğunu anlamaq lazımdır, çünki 21 noyabr 1992-ci il həm də o demək idi ki, müstəqilliyin ilk illərində Azərbaycan cəmiyyəti passiv müşahidəçi olmaq istəmirdi, o, öz taleyinə təsir etmək, siyasi prosesdə iştirak etmək və dövlətin gələcəyini formalaşdırmaq niyyətində idi və Yeni Azərbaycan Partiyasının təsis konfransı bu niyyətin təşkilatlanmış formalarından birinə çevrildi, ona görə də bu tarix bu gün də Azərbaycanın siyasi tarixinin öyrənilməsində, müstəqillik illərinin təhlilində və həmin dövrün ictimai əhvalının başa düşülməsində mühüm istinad nöqtəsi olaraq qalır.Naxçıvanda qoyulan təməl sonrakı illərdə də öz davamını tapdı. İlham Əliyev 1999-cu ildə partiya sədrinin müavini, 2001-ci ildə birinci müavini seçilmiş, 2005-ci ildə isə YAP-ın sədri olmuşdur. Partiyanın 25 illik yubileyində söylədiyi nitqdə o, 1992-ci ildəki təsis konfransını böyük tarixi hadisə adlandırmış və Heydər Əliyevin başladığı yolun davamlılığını vurğulamışdı. Tərəfdarlar bunu təsisçi nəslin ideya irsinin qorunması kimi qiymətləndirir, tənqidçilər isə uzun illər eyni siyasi qüvvənin hakimiyyətdə qalmasını rəqabət mühitinin zəifliyi ilə əlaqələndirirlər. Hər iki baxışa baxmayaraq, 1992-ci il noyabrın 21-də Naxçıvanda toplaşan nümayəndələrin atdığı addım bu gün də Azərbaycanın siyasi gündəliyində aktuallığını saxlayır.
Pirşağı qəsəbəsi, 112 nömrəli tam orta məktəbin müəllimi Bərhi Aslanov.


Tarix: Bu gün, 09:05


Bölməyə aid digər xəbərlər


«    Noyabr 2026    »
BeÇaÇCaCŞB
 1
2345678
9101112131415
16171819202122
23242526272829
30