Azərbaycan xalqının tarixində elə hadisələr var ki, onlar zamanın axarı ilə nə unudulur, nə də əhəmiyyətini itirir. Əksinə, illər keçdikcə bu hadisələr daha da dərindən dərk olunur, onların yaratdığı ağrı və izlər daha aydın şəkildə hiss edilir. 1918-ci ilin mart hadisələri də məhz belə faciələrdən biridir. Bu hadisə yalnız bir dövrün deyil, bütöv bir xalqın yaddaşına həkk olunmuş, əsrlər boyu unudulmayacaq bir dərs və acı xatirədir.

Həmin dövrdə regionda hökm sürən siyasi qarışıqlıq, imperiyaların süqutu, hakimiyyət boşluğu və müxtəlif qüvvələr arasında gedən mübarizə vəziyyəti son dərəcə gərginləşdirmişdi. Qanunun və sabitliyin zəiflədiyi bir şəraitdə müxtəlif silahlı qruplar fəaliyyət üçün geniş imkan əldə etmişdi. Bu isə ən çox dinc və müdafiəsiz əhali üçün böyük təhlükə demək idi. İnsanlar gündəlik həyatlarını qorxu və qeyri-müəyyənlik içində yaşayır, hər an baş verə biləcək faciənin kölgəsində nəfəs alırdılar.

Azərbaycanlılara qarşı həyata keçirilən hücumlar təsadüfi və ya lokal xarakter daşımırdı. Bu hadisələr planlı, məqsədyönlü və sistemli şəkildə həyata keçirilirdi. Məqsəd yalnız müəyyən ərazilər üzərində nəzarəti ələ keçirmək deyildi, eyni zamanda həmin torpaqlarda yaşayan azərbaycanlı əhalini fiziki olaraq məhv etmək, onları qorxu altında saxlamaq və doğma yurdlarından didərgin salmaq idi. Bu isə hadisələrin mahiyyət etibarilə bir soyqırımı olduğunu açıq şəkildə göstərir.

Faciənin ilk və ən ağır zərbəsi Bakıda hiss olundu. Şəhərdə baş verən qırğınlar qısa müddət ərzində geniş vüsət aldı. Küçələrdə qan axır, evlər yandırılır, insanlar öz doğma ocaqlarında amansızcasına qətlə yetirilirdi. Minlərlə günahsız insan yalnız milli mənsubiyyətinə görə həyatını itirdi. Bakı bu hadisələr zamanı təkcə fiziki baxımdan deyil, həm də mənəvi olaraq ağır zərbə aldı.

Lakin bu dəhşətli hadisələr yalnız paytaxtla məhdudlaşmadı. Qısa zaman ərzində qırğınlar digər bölgələrə də yayıldı. Şamaxı, Quba, Qarabağ, Zəngəzur kimi ərazilərdə baş verən hadisələr daha geniş miqyas aldı. Şamaxıda yüzlərlə kənd dağıdıldı, tarixi və dini abidələr məhv edildi. Qubada isə sonradan aşkar edilən kütləvi məzarlıqlar bu faciənin miqyasını və vəhşiliyini bir daha sübut etdi. Bu bölgələrdə baş verənlər insanlıq adına utancverici səhifələr kimi tarixə düşdü.

Kəndlərin yerlə-yeksan edilməsi, evlərin yandırılması, insanların doğma torpaqlarını tərk etməyə məcbur edilməsi bu faciənin ən ağır nəticələrindən biri idi. Minlərlə insan didərgin düşdü, ailələr parçalandı, uşaqlar valideynlərini, valideynlər övladlarını itirdi. Bu, sadəcə fiziki itki deyildi – bu, bir xalqın sosial, mədəni və mənəvi həyatına vurulan böyük zərbə idi.

Baş verən hadisələr nəticəsində minlərlə insan həyatını itirdi, yüzlərlə yaşayış məntəqəsi məhv edildi. Bu faciə Azərbaycan xalqının tarixində ən ağır və unudulmaz hadisələrdən biri kimi yer aldı. Hər bir itirilmiş həyat bir ailənin faciəsi, bir nəslin yarımçıq qalan taleyi idi. Bu hadisələr xalqın yaddaşında silinməz iz buraxdı və bu izlər bu gün də yaşayır.

Təəssüf ki, uzun illər ərzində bu hadisələr haqqında həqiqətləri açıq şəkildə danışmaq mümkün olmadı. Sovet dövründə bu faciə ya gizlədildi, ya da təhrif olunaraq təqdim edildi. Tarixin bu qanlı səhifəsi susduruldu, lakin xalqın yaddaşından silinmədi. İnsanlar bu acı xatirələri ürəklərində yaşatmağa davam etdilər.

Azərbaycan müstəqilliyini bərpa etdikdən sonra bu hadisələrə yenidən qayıdıldı və onlara layiq olduğu tarixi-siyasi qiymət verildi. Dövlət səviyyəsində aparılan araşdırmalar, arxiv sənədlərinin üzə çıxarılması və beynəlxalq ictimaiyyətə çatdırılması nəticəsində 31 mart rəsmi olaraq Azərbaycanlıların Soyqırımı Günü kimi qeyd olunmağa başlandı. Bu, həm tarixə ədalətli yanaşmanın, həm də milli yaddaşın qorunmasının mühüm təzahürüdür.

Bu gün 31 mart yalnız anım günü deyil, həm də tariximizi xatırlamaq, ondan dərs çıxarmaq və gələcəyimizi daha möhkəm qurmaq üçün bir çağırışdır. Bu hadisələr bizə birliyin, həmrəyliyin və güclü dövlətin nə qədər vacib olduğunu bir daha xatırladır. Keçmişin acıları gələcəyin səhvlərindən qorunmaq üçün ən böyük dərsdir.

Azərbaycan xalqı bu faciəni unutmayıb və heç vaxt unutmayacaq. Bu hadisələr gələcək nəsillərə ötürüləcək, tariximizin ayrılmaz hissəsi kimi daim yaşayacaq. Çünki yaddaşını qoruyan xalq güclü olur və tarixini unutmayan millət gələcəyini daha inamla qurur.