Qərbi Azərbaycan Azərbaycan xalqının tarixi yaddaşında xüsusi yer tutan doğma torpaqlardır. İndiki Ermənistan ərazisində əsrlər boyu yaşamış azərbaycanlılar burada kənd və şəhərlər salmış, məscidlər, məqbərələr, qəbiristanlıqlar, karvansaralar və digər mədəni irs nümunələri yaratmışlar. Lakin zaman keçdikcə bu irsin böyük hissəsi dağıdılmış və ya öz ilkin kimliyindən uzaqlaşdırılmışdır.
İrəvan şəhəri bunun ən bariz nümunələrindəndir. XVIII–XIX əsrlərdə şəhərdə çoxsaylı məscidlər mövcud olmuş, onların əksəriyyəti günümüzə gəlib çatmamışdır. Sərdar məscidi, XIX əsrin əvvəllərində İrəvan qalasında inşa edilmiş mühüm dini-memarlıq abidələrindən biri idi. Azərbaycan mənbələrinə görə, məscid sovet dövründə tədricən dağıdılmış və 2014-cü ildə tamamilə yox edilmişdir.
Digər diqqətçəkən fakt Dəmirbulaq məscidi ilə bağlıdır. Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının materiallarında göstərilir ki, 1988-ci il fevralın 23-də İrəvandakı Dəmirbulaq məscidi və M.F.Axundov adına Azərbaycan məktəbinin binası yandırılmışdır. Bu hadisə Azərbaycan mədəni irsinin yaxın tarixdə də ciddi itkilərə məruz qaldığını göstərir.
Təpəbaşı məscidi də İrəvanın itirilmiş abidələrindəndir. XIX əsrdə mövcudluğu sənədləşdirilən məscidin minarəsi sonradan dağıdılmış, abidə isə zamanla yararsız vəziyyətə düşmüşdür. Digər tərəfdən, XVIII əsrdə İrəvan xanı Hüseynəli xan tərəfindən tikdirilən Göy məscid bu günədək qorunub saxlanılan mühüm tarixi abidələrdəndir.
Mədəni irsin itirilməsi yalnız abidələrin dağıdılması ilə məhdudlaşmır. Tarixi toponimlərin dəyişdirilməsi də yaddaşın silinməsinə səbəb olur. Məsələn, 1413-cü ildə inşa edilmiş Əmir Səəd məqbərəsinin yerləşdiyi Cəfərabad kəndinin adı 1946-cı ildə dəyişdirilərək Arqavand adlandırılmışdır.
Mədəni irsin qorunması beynəlxalq səviyyədə də mühüm prinsipdir. 1954-cü il Haaqa Konvensiyası silahlı münaqişələr zamanı mədəni sərvətlərin qorunmasını nəzərdə tutur.
Qərbi Azərbaycanın məscidləri, məqbərələri, qəbiristanlıqları və qədim toponimləri xalqımızın bu torpaqlardakı tarixi izlərini yaşadır. Dağıdılan hər abidə ilə yalnız bir tikili deyil, tariximizin bir parçası da itir. Buna görə tariximizi sənədləşdirmək, mədəni irsimizi qorumaq və həqiqətlərimizi gələcək nəsillərə çatdırmaq bizim borcumuzdur. Qərbi Azərbaycan bizim tarixi torpaqlarımızdır və onun yaddaşını yaşatmaq milli vəzifəmizdir!
142 nömrəli tam orta ümumtəhsil məktəbi
İnformatika fənn müəllimi
Lamiyə Alıyeva